24 آوریل 2024 - 13:56
نگاهی به معماری کهن ایران زمین

آنچه باید از خانۀ امین التجار بدانید

19 مارس 2024 - 17:50 dsfr.ir/rb9df

آنچه باید از خانۀ امین التجار بدانید
خانۀ امین التجار | استان اصفهان، اصفهان، خیابان عبدالرزاق
خانۀ امین التجار | استان اصفهان، اصفهان، خیابان عبدالرزاق

خانه امین التجار، یکی از برجسته ترین خانه های زیبا و قابل توجه قرن سیزدهم در اصفهان است که مالک اصلی آن «مرحوم حاج سید محمدعلی امین» معروف و ملقب به «امین التجار» بوده است.

به گزارش «دنیای سفر»، خانه امین التجار، یکی از برجسته ترین خانه های زیبا و قابل توجه قرن سیزدهم در اصفهان است که مالک اصلی آن «مرحوم حاج سید محمدعلی امین» معروف و ملقب به «امین التجار» و برادر او «مرحوم حاج سید احمد امین» ملقب به «افتخارالتجار» بوده اند.

این خانه، در محله سینه پائینی در کوچه ای قرار دارد که به نام حاج امین التجار معروف بوده و جبهۀ شمالی آن از تخریب های زمان احداث خیابان عبدالرزاق در امان مانده است. خانۀ امین التجار در ابتدا کاربری مسکونی داشت و برای این منظور طراحی و ساخته شد، اما با احداث خیابان عبدالرزاق و خرید این خانه توسط اداره فرهنگ و هنر سابق(قبل از انقلاب)، به منظور دفتر شناسایی و خرید خانه های تاریخی اصفهان تغییر کاربری داد. این خانه از سال ۱۳۵۷ به بعد نیز با کاربری هایی مختلفی به حیات خود ادامه داده است و هم اکنون نیز در اختیار میراث فرهنگی است. 

محسن بهزاد، پژوهشگر معماری ایرانی در گفت وگو با ایسنا و با بیان اینکه خانه امین التجار یکی از خانه های اعیان نشین، تاریخی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی و ارزشمند دوره قاجار و از خانه های درون گرای در شهر تاریخی اصفهان بوده است، اظهار کرد: احداث خیابان جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی در سال های دهه ۴۰ شمسی، گسست جبران ناپذیری را در منطقه تاریخی اصفهان خصوصاً بازار به وجود آورد و یکپارچگی و ارتباط ارگانیک این منطقه را تحت الشعاع قرار داد و نه تنها باعث پارگی بافت آن شد، بلکه موجب تخریب کلی و جزئی خانه ها، سراها، تیمچه، بازار، مسجد و اماکن تاریخی ارزشمند شد.

او ادامه داد: طرح اولیه خیابان عبدالرزاق درست در امتداد خیابان مسجد سید بود که پس از بررسی های فنی جهت جلوگیری از تخریب مدرسه علمیه نیم آورد(صفوی)، مسجد علی(صفوی) و مناره آن(سلجوقی) و مدرسه سلطان سنجر، از چهارراه تختی با انحراف تقریبی ۸ درجه رو به شمال طراحی و احداث می شود. البته افرادی دلسوز در آن زمان با تذکر و اقدامات پیشگیرانه و ثبت آثار تاریخی، مسیر خیابان ها را تغییر می دادند تا مانع از انهدام آن ها شوند.

بهزاد یادآوری کرد: مرحوم پدربزرگم می گفتند که در شروع خیابان کشی های اصفهان، عزای عمومی و شیون و زاری بسیاری در شهر به راه افتاده بود، به حدی که اسم خیابان حافظ کنونی را خیابان «آه و ناله» و خیابان هاتف را «سوز و گداز» گذاشته بودند. بعضی از علما نیز از مسیر خیابان ها عبور نمی کردند و چون آسفالت نشده بود وسط خیابان ها را ریگ می ریختند و هر روز با سطل آب پاشی می کردند.

این معمار اصفهانی با بیان اینکه خیابان کشی های دیگر مانند چهارباغ پایین، هاتف، نشاط، ولی عصر، شیخ بهایی، طالقانی، احمدآباد، ابن سینا، کمال و غیره نیز باعث از بین رفتن بسیاری از خانه های تاریخی و ارزشمند اصفهان شد که نشان دهندۀ از عدم برنامه ریزی و طراحی شهری و نیز شهرسازی عجولانه آن زمان است، بیان کرد: مرحوم حاج رضا باقریه(تخریب کن بناها و نجاران قدیمی) روزی برایم تعریف کردند که «در خیابان کشی های عبدالرزاق، ولی عصر و ابن سینا حدود ۳۰ خانه تاریخی و باارزش را خراب کردیم که هرکدام از ارسی های آن ها عظمتی داشت و نمایانگر بهشت بود که با خاک یکسان شد».

بهزاد اضافه کرد: مرحوم پدرم از قول پدرشان نقل می کردند که «خانه صیرفیان در محله دردشت که در خیابان کشی ابن سینا خراب شد یکی از خانه های تاریخی و ارزشمند و بی نظیر اصفهان بود که دارای حداقل ۱۰ حوض و منبع آب و نارنجستان بزرگ با انواع درختان نارنج و نارنگی و ارسی های زیبا و دل انگیز بود به حدی که مرحوم میرزا عبدالحسین قدسی(مدیر مدرسه قدسیه) به آقای صیرفیان گفته بودند که «بهشت هم نمی تواند زیباتر از منزل شما باشد.»

او که پدرش زنده یاد استاد علی بهزاد نیز از معماران اصفهان بود، افزود: ساخت خیابان عبدالرزاق موجب تخریب خانه های تاریخی و باارزش زیادی ازجمله میرزا عباس، حاج مهدی و حاج حسین کلاهدوزان، حاج محمدحسین کازرونی، آقا محمدکاظم واله، جودا، کاروانسرای میر حاج، زورخانه هفت دست، مسجد حمال ها، کوچه جودا شد و مسجد تاریخی حناساب ها نیز کاملاً از بین رفت که از بقایای آن در ساخت شبستان مسجد چاره یا همان مسجد امام حسن مجتبی(ع) در بازارچه دردشت استفاده شده است. تیمچه تاریخی و نفیس آقا سید میرزا که پدربزرگ مادرم بودند و توسط ایشان وقف امام حسین(ع) شده بود نیز ویران شد و بر روی باقیماندۀ عرصه آن که در کوچه مسجد حاج رضا و برِ خیابان قرار داشت پاساژی به نام حضرت سجاد(ع) تحت نظارت اداره اوقاف ساخته شد که به موقوفه پاکدلیان معروف است.

این بنازاده و معمارزادۀ اصفهانی اضافه کرد که خانه امین التجار از این انهدام کلی جان سالم به در برد و علی رغم تخریب جبهه های شرقی، غربی، جنوبی و حیاط آن خوشبختانه جبهه شمالی آن که با مساحت ۲۳۴ مترمربع(چشم خانه) و مهم ترین قسمت آن یعنی شاه نشین یا ارسی باقی ماند که باعث شد با زاویه کمی درست در برِ خیابان و قسمتی از جداره خیابان عبدالرزاق و نما در سیمای شهر اصفهان جلوه کند، و از حالت درون گرایی خارج و به یک ساختمان برونگرا تبدیل شود و بازدید از این خانه خصوصاً در نمای جنوبی و ایوان را برای عموم، عابران پیاده و راکبان وسایل نقلیه میسر سازد.

بهزاد که اولین بار حدود ۴۰ سال پیش به همراه زنده یاد مادرش از این خانه دیدن کرده است، گفت: این خانه، مسکونی بوده و برای این منظور طراحی و ساخته شده بود، اما با احداث خیابان و خرید آن توسط اداره فرهنگ و هنر سابق(قبل از انقلاب) از وارثان مرحوم سید محمدعلی امین التجار اصفهانی، به منظور دفتر شناسایی و خرید خانه های تاریخی اصفهان تغییر کاربری داده و از سال ۱۳۵۷ به بعد با کاربری های مختلف ازجمله، مرکز تاریخ انقلاب اسلامی، موزه سکه(شمس الاشراق)، دفتر تشکل های دوستدار میراث فرهنگی ، ستاد امربه معروف و نهی از منکر، انجمن خوشنویسان، کانون حجاب و عفاف، ستاد دیه، دفتر نمایندگی پژوهشگاه میراث فرهنگی تاکنون به حیات خود ادامه داده است و هم اکنون نیز در اختیار میراث فرهنگی است.

او اشاره کرد: این خانه در تاریخ هجدهم آذرماه ۱۳۵۴ با شماره ۱۲۸۰/۳ به ثبت آثار ملی ایران رسیده است و تاکنون چندین مرتبه توسط میراث فرهنگی اصفهان مرمت شده است.

موقعیت جغرافیایی خانۀ امین التجار

بهزاد ضمن اشاره به اینکه خانۀ امین التجار در دوطبقه و زیرزمین با حیاط مرکزی و چهار جبهه ساخت، طراحی و در زمان قاجار، به قولی با معماری سیدرضا خان ساخته شده است، در ادامۀ صحبت هایش به محل قرارگیری این خانه و دسترسی های اولیۀ آن و سپس به توصیف معماری قسمت های باقیماندۀ آن و در پایان نیز به شرح حال زندگی مالک اصلی و ساکنین اولیه آن پرداخت.

او تصریح کرد: این خانه در محله سینه پائینی در کوچه ای قرار دارد که به نام حاج امین التجار معروف بوده و یکی از برجسته ترین خانه های زیبا و قابل توجه قرن سیزدهم در اصفهان است که نه تنها محل سکونت مالکین بوده، بلکه به منظور برگزاری جلسات اقتصادیِ تجار اصفهان و جلسات سیاسی مشروطه خواهان آن زمان و پذیرایی از آن ها مورداستفاده قرار می گرفت.

دسترسی های اولیۀ خانۀ امین التجار

بهزاد تصریح کرد: خانه امین التجار از طرف جنوب شرقی به وسیله بازارچه سینه پایینی و کوچه سینه پایینی به محله مسجد حکیم و بازار بزرگ اصفهان و میدان نقش جهان ارتباط داشته و از طرف شمال شرقی به وسیله بازارچه بابانوش به تکیه تل عاشقان، دروازه نو ازآنجا به پشت پارو سنبلان یا سنبلستان (قبرستان) و امامزاده درب امام و بازارچه و دروازه دردشت راه داشته است.

او توضیح داد: این خانه از طرف جنوب شرقی به وسیله خیابان کازرونی و کوچه سنگ بست به تکیه گرگ یراق و بازارچه تکیه و خانه حاج سید حسن بنکدار و کوچه های شش انگشتی ها، حاج عباس قلی آشتی کنان، لُرها، کوچه باغ همایون و باغ همایون دسترسی داشته است. همچنین از سمت جنوب غربی به وسیله کوچه سینه پایینی به خانه مشکی و خانه، مسجد و حمام شیخ الاسلام و ازآنجا مجدداً به کوچه شش انگشتی ها وصل می شد.

بهزاد که دانش آموختۀ رشته های مهندسی عمران آب و محیط زیست، عمران ساختمان و مهندسی معماری در مقطع کارشناسی ارشد است، ادامه داد: خانۀ امین التجار از سمت بازارچه و کوچه بابانوش ازیک طرف به محله جماله کُله، مسجد و بازارچه حاج محمدجعفر آباده ای(ره) و از طرف دیگر به بازارچه بابانوش و پای قصر جمیلان یا چلمان یا چلمون و محله درب امام و حمام وزیر و از سوی دیگر به کوچه ارابه چی ها و نهایتاً به بازار کهن سال دردشت می رسید که با خیابان کشی عبدالرزاق اکثر این دسترسی ها از خیابان امکان پذیر شده و هرکدام از کوچه ها و گذرها به اسم جدید نام گذاری شد و ذکر نام کوچه های قدیمی فقط به خاطر یادآوری آن ها است.

بناهایی که در نزدیکی خانۀ امین التجار قرار داشت

او اضافه کرد: از خانه های تاریخیِ نزدیک این خانه در زمان ساخت می توان به خانه های حاج قوام التجار، افتخار التجار، حاج میر سیدعلی جناب، شیخ الاسلام آقا محمدکاظم واله، حاج حسین علاف باشی، مشکی، استاد حسین بزاز، آقا رحیم نیلفروش، حاج عباس پاره دوز، غلامحسین علاف، مشهدی عباس، میرزاعلی کاشی، عباس و علی زرگر، میرزاعلی محمد کازرونی، حاجیه آغا بی بی ورثه و حاج میرزا محمدحسین اشاره کرد.

این پژوهشگر ادامه داد: مساجد اطراف و نزدیک به این خانه نیز مسجد حاج رضا، مسجد دروازه نو، مسجد تل عاشقان، مسجد شیخ الاسلام، مسجد حضرت علی اکبر (ع)، مسجد شیشه گری، مسجد حاج عبدالغفار، مسجد مریم بلقیش هستند و اکثراً قاجاری هستند.

ویژگی های ورودی خانه امین التجار

این پژوهشگر معماری ایرانی به این موضوع اشاره کرد که ورودی خانۀ امین التجار خوشبختانه در جبهه شمال قرار دارد، و ازاین رو از گزند حوادث خیابان کشی به دورمانده و ازلحاظ عرض در گذر و ارتفاع یکی از بزرگ ترین ورودی های تاریخی اصفهان است.

بهزاد توضیح داد: ورودی این خانه به علت قرار گرفتن به بدنه ساختمان (دوطبقه)، معمار آن محدودیتی ازلحاظ انتخاب ابعاد در طراحی آن نداشته است که از ورودی های طراحی شده با مقیاس انسانی و شکل ترکیب نمای آن به صورت متوسط و تقریباً مربع بدون هیچ نوع کادربندی و مزین به گچ بری ها، حجاری ها و نقاشی های متقارن است که با توجه به امکان دسترسی بنا به معبر در کنار یکی از معابر فرعی و در امتداد لبه آن با ۱۵ سانتی متر پیش زندگی زدگی جرزها به سمت معبره کاملاً معمارانه طراحی و ساخته شده است و خود نشان دهنده دوره ساخت این بنا است.

او در توضیح علل این موضوع گفت: از اواسط دوره قاجار به بعد با الگوبرداری از فرهنگ و تمدن اروپا و روسیه خانه سازی برونگرا و طراحی نماهای خارجی بناها و خانه ها رواج یافت که این تغییر اول ازهمه در ورودی های ابنیه، در گذرها قابل مشاهده است.

تزئینات گچ بری و رسمی بندی هشتی خانۀ امین التجار

بهزاد که از نوادگان استاد محب علی بیک الله، خزانه دار بیوتات شاه عباس و ناظر مسجد جامع عباسی در میدان نقش جهان است، افزود: این ورودی که تنها ورودی خانه بوده و هماهنگ با کارکرد، کالبدِ مقام و منصب مالک خانه طراحی و ساخته شده است و فقط مدخلی برای ورود و خروج اهل خانه نبود، زیرا خانه های مجلل فقط دارای سردر یا درگاه بوده و دیوارهای خارجی و بیرونی همه کاه گلی بوده اند.

او یادآوری کرد: ورودی مذکور هم سطح معبر ساخته شده ولی با آسفالت کردن پی درپی و غیراصولی کف معبر، در دهه های اخیر از سطح آن پایین تر قرارگرفته است. اساس طراحی این ورودی تقارن دوطرفه است که یکی از اصول یا مبانی طراحی ایرانی بوده است و نتیجه آن احساس اعتدال، آرمش، ایستایی و اطمینان انسان است و این تقارن حتی در نقش سنگ های ازارۀ طرفین سردر نیز رعایت شده و تعادل و توازن کامل را برقرار کرده است.

آنچه باید از خانۀ امین التجار بدانید

این بنازاده و معمارزادۀ اصفهانی بیان کرد: کل بدنۀ این ورودی دارای ازاره از جنس سنگ مرمریت لاشتر با ارتفاع ۶۵ سانتی متر است که دارای حجاری های گل خورشید، لچک و ترنج دایره ای، گل و برگ، نقش آجرنیم و نیم در زمینه بیضی است که در قسمت سکوهای اصلی خاقونی نسبتاً ضخیمی به عنوان کف سکو نصب شده است.

او گفت: عرض کلی بدنه سردر به ۴ جرز و ۳ دهانه تقسیم شده که دهانه وسط به عرض ۲.۵ متر مدخل ورودی با عقب نشینی ۶۵ سانتی متر ایجاد ۲ سکو (پاخور) در طرفین در کرده است و دو دهانه دیگر به منظور ایجاد ۲ سکوی اضافی و تناسب در نما طراحی شده که قسمت پایین آن با تورفتگی ۴۵ سانتی متر و ایجاد سقف برای آن ها با قوس نیم دایره و گیلوئی بالایی مجموعه سر درب، محلی اضافه و مناسب برای نشستن افراد منتظر یا خسته و رهگذران پیاده در امتداد لبه معبر ایجاد شده که خود نشان و دلیل توجه معماری ایرانی به شرایط زیستی انسان و احترام به افراد خسته و منتظر و خصوصاً افراد مسن و بزرگ ترها است. این سکوها به خسته نشین نیز معروف بودند.

بهزاد با بیان اینکه هنرمند گچ کار داخل این دو سکوی اضافی را با گچ بری طرح سرو از نوع لُکه یا کلوخی در وسط سرو از طرح بافت حصیری سه رشته و در بالای سرو را با نقش یک برگ ۶ پر تزئین کرده است، اظهار کرد: در پشت بغل های قوس های نیم دایره نیز با گچ بری های برجسته از نوع حصیری سه رشته تزیین شده است.

این پژوهشگر در بالای قوس با ایجاد اتصال افقی بین دو جرز و ساختن کتیبه کوچکی آیه «فالله خیر حافظ» در سمت غرب و «هو الرحم الراحمین» در سمت شرق به خط ثلت بر زمینه آبی فیروزه ای با گچ بری برجسته مزین شده است و در بالای قوس نیم دایره با ایجاد طاقچه بلند که بر بالای آن طرح محرابی و پشت بغل های آن طرح آجرکاری نیم و نیم سنتی برجسته و در وسط آن طرح تک گلدان و برگ فرنگی یا لندنی به صورت کلوخی یا لُکه نقش بسته است. این استاد گچ بر بالای طرح محرابی نیز با ابزارزنی و کادربندی و ایجاد نقش سنگ پلاک در گیلوئی از نوع گچ بری شیر و شکری استفاده کرده است.

او ادامه داد: تزئینات هر ۴ جرز شبیه هم که از روی سنگ ازاره شروع شده و با ابزارزنی کشوئی و حاشیه نیم برگ عمودی برجسته تکرار و کادربندی شده و زمینه آن نقش آجرکاری با پیوند راسته نما و گچ بری شیر و شکری مزین شده و تا ارتفاع نیم متر به گیلوئی با یک بیضی عمودی و تک برگ ویکتوریا و بافت حصیری داخل بیضی به طرز کلوخی گچ بری شده است. نبش جرزها تا زیر گیلوئی کتیبه با ابزار کشوئی گچ بری شده و در انتها داخل گیلوئی با تک برگ سر بر کشته تزئین شده است.

بهزاد توضیح داد: در بالای هر جرز با ایجاد طرح لچک (شیر و قلاب) یا (گردوگلویی) کلاً ۹ عدد برگ سر تاخورده لندنی را گچ بری کرده که یکی از آن ها درست در مرکز و بالای قوس سر درب قرارگرفته است. در نبش ورودی اصلی با ایجاد پخ هلالی به عرض ۳۰ سانتی متر و ایجاد دو قوس تو و بیرون حاشیه ای زیبا را ایجاد کرده که بازهم با گل و برگ خورشیدی و بافت حصیری در زمینه بیضی گچ بری شده است.

خانه امین التجار مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، حدفاصل تقاطع خیابان حکیم و چهارراه تختی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۸ آذر ۱۳۵۴ با شمارهٔ ثبت ۱۲۸۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

بهزاد که وارث علوم معماری شفاهی از حداقل ۴۰۰ سال پیش است که سینه به سینه به او ارث رسیده است، گفت: بر بدنۀ ورودی نیز طرح سنگ پلاک با پیوند آجری را به صورت شیر و شکری که از روی سکوی یک طرف شروع شده و پس از عبور از زیر سقف (قوس نیم دایره) دوباره به سکوی سمت دیگر ختم شده و رج ها به طرز ماهرانه ای به کنار و حاشیه سردر کشیده شده است.

این بنازاده و معمارزادۀ اصفهانی یادآوری کرد: بر پشت بغل قوس خارجی، طرح خفته وراسته آجری به همراه بیضی با بافت برجسته دو رشته ای مربعی به صورت کلوخی گچ بری شده است. در کنار در نیز با حاشیه سازی به ترتیب از بیرون با آلت سُلی کوچک و بزرگ و بافت زنجیره ای سه رشته ای و برگ تکراری به طرز ماهرانه ای دور تاج درب را با همان قوس نیم دایره چرخانده است.

او افزود: بر بالای در با ایجاد کادر مستطیل شکل و نیم دایره ابتدا با ساخت ۴ ترنج که ۲ ترنج بالا باهم و دو ترنج پایین با هم متقارن هستند حاشیه بیرونی این ترنج ها با نقش زیبای بافت مزین شده و در داخل کادر و زمینه، دسته گلی با ایجاد چرخش و رقص در صفحه تزئین شده و در مرکز آن کتیبه ای مستطیلی که در حاشیه آن با بافت زنجیره ای و در داخل آن آیۀ «بسم الله الرحمن الرحیم» در کادر بیضی با خط ثلت بر زمینه آبی لاجوردی به صورت برجسته گچ بری شده که علاوه بر تعادل، نقش نظم و اعتماد و اطمینان و آرامش اصلی را به عهده دارد.

بهزاد اضافه کرد: گچ بری های سردر با رنگ های ملایم زرد، آبی، قرمز، نارنجی و بنفش رنگ آمیزی شده و فقط در اطراف شیر و قلاب، گیلوئی با استفاده از هنر گچ نگاری های اسلیمی گل و برگ به رنگ بنفش نقاشی شده که بیشتر نقاشی ها و رنگ آمیزی ها بر اثر مرور زمان و شرایط جوی از بین رفته است.

او افزود: در کتیبه بالای گیلوئی نیز با حاشیه سازی و ایجاد یک برجسته دایره ای در وسط، داخل کادر به صورت طرح آجری گچ بری شیر و شکری شده است. در بالای کتیبه جهت جلوگیری از ریزش نزولات جوی با ایجاد رخ بام با یک ردیف آجر لعاب دار فیروزه ای دندان موشی تزئین و بر روی آن یک ردیف آجر پخ آیینه و روی آن یک رج حمیل کاشی فیروزه ای روی آن آجر چهارگوش دندانه با تراش یک نیم دایره و دو ربع دایره نصب شده است که به این کار خون چینی و فریز هم می گفتند.

فرزند زنده یاد استاد علی بهزاد تصریح کرد: درِ ورودی از نوع درب تخته ای با دو لنگه دماغه دار و مزین به کلا و دماغه و پخ های تزئینی دماغه و نیز نصب ۴ عدد گل میخ تزئینی کوچک و برجسته نیم کروی و شیار مارپیچی (منحنی) دست ساز ساخته شده و بر روی هر لنگه در نیز ۱۰ گل میخ متوسط برجسته نیم کروی با شیار منحنی دست ساز نصب شده که این گل میخ ها علاوه بر تزئین و سپر در مقابل تهدید، جنبۀ سازه ای نیز دارد.

این پژوهشگر در ادامه، چنین توضیح داد: بر روی لنگه راست، چکش یا کوبه مردانه و نیز لنگه چپ، حلقه یا کوبه زنانه نصب شده که به همراه صفحه تزئین زیر آن ها که پولکی نیز نام داشت به سرقت رفته و موجود نیست. دو عدد گل میخ شبیه گل میخ های لنگه ها بر بالای چارچوب نصب شده و مابین آن ها آیۀ اول سوره فتح «انا فتحنالک فتحاً مبیناً» به صورت معرق جایگزین با چوبی از جنس دیگر مزین شده است.

او اضافه کرد: در به وسیله کلون باز و بسته می شده و موقعیت فضای ورودی این خانه شبیه دیگر خانه های درون گرا از یک جبهه با عبور از هشتی و دالان، فضای بیرون را به حیاط و فضای اصلی و مهم خانه، ایوان و ارسی (شاه نشین) می رساند که پس از در ورودی هشتی قرارگرفته که سقف آن با رسمی بندی گچی ۲۰ ضلعی قالب سر سفت به صورت آمود و با رنگ و نقاشی و دوخطه کردن لبۀ آلت ها تزئین شده است.

این دانش آموختۀ رشته های مهندسی عمران و مهندسی معماری بیان کرد: در زیر رسمی بندی با قوس های نیم دایره مزین شده و در چهار طرف اضلاع اصلی آیه «بسم الله الرحمن الرحیم. نصر من الله و فتح القریب» نام خداوند و پنج تن آل عبا «الله، محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین» در کادر آرام و کم تحرک مستطیل و بیضی به خط ثلث سفید بر زمینه آبی و بنفش گچ بری برجسته دارد که هم انتخاب کادر ازنظر تناسب و هم محل قرارگیری عناصر بصری در درون آن ستودنی است.

بهزاد با بیان اینکه در این هشتی علاوه بر در اصلی که در بعضی از مناطق ایران به دروازه مشهور است سه در دیگر وجود دارد، بیان کرد: در سمت راست یک در دو پله و اختلاف ارتفاع ۳۵ سانتی متر بعد به پاپین به راهرویی مسقف می رسیم که در اواسط آن مدخل زیرزمین و در انتهای آن انبار مستطیل شکلی قرار دارد که راهر وی انبار نور خود را از پنجره های معبر شمالی تأمین می کنند.

آنچه باید از خانۀ امین التجار بدانید

او خاطرنشان کرد: ورودی زیرزمین با سه پله اختلاف ارتفاع ۷۰ سانتی متر به کف زیرزمین می رسد. زیرزمین زیر تالار شاه نشین قرار دارد که در وسط آن حوض آب قرار داشته که فعلاً تخریب شده است. زیرزمین دو ستون و دونیم ستون سنگی متصل به جرز دارد که بر روی آن ها نقوش برگ مو، خوشه انگور، کنگر حجاری شده است.

او همچنین به بعضی از سنگتراشان اشاره کرد و گفت: از سنگتراشان آن دوره می توان به خاندان حجاریان در محله خَلجا و عمرانی در چهارباغ امین الدوله (تخت فولاد) اشاره کرد که آثار زیبا و گران بهایی از خود به جا گذاشته اند.

بهزاد بیان کرد: نور و تهویه زیرزمین توسط ۷ پنجره لولایی چوبی بازشو هرکدام با ۸ قاب شیشه ای و دو درب چوبی شبیه پنجره ها از حیاط تأمین می شود که از داخل حیاط با حفاظ های فلزی دست ساز پوشیده شده و عبور و مرور از پنجره ها غیرممکن ساخته که این حفاظ ها با چکش کاری فلز آهن ساخته شده چون در آن زمان دانش فنی جوشکاری در ایران هنوز وجود نداشته است. به هر صورت دو درِ اشاره شده مستقیم از حیاط به زیرزمین راه پیدا می کند که با چهار پله ارتفاع یک متر کف حیاط را به کف زیرزمین می رساند. فقط قسمت جنوبی پلان زیرزمین متقارن است و بقیه قسمت ها نامتقارن است.

نوادۀ استاد محب علی بیک الله چنین به توضیحات خود دربارۀ خانه امین التجار ادامه داد: از زیرزمین دوباره به هشتی برمی گردیم؛ در هشتی ورودی، یک در دیگر با ۳ پله و اختلاف ارتفاعی معادل ۳۵ سانتی شهر به انبار کوچک و مستطیل شکلی راه دارد. در سمت چپ، دری وجود داشته که به میان در معروف بوده و فضای هشتی را به دالان نسبتاً باریک و درازی که ازآنجا به ایوان و حیاط مرکزی می رسیده وصل می کند کف حیاط ۲۰ سانتی متر از دالان، پایین تر است. در ورودی ایوان در دالان قرار دارد که با اختلاف ارتفاع ۱.۱۰ متر با ۵ پله به صورت پنهان به طرف بالا به آنجا می رسیم که این پله ها از حیاط قابل مشاهده نیست.

او افزود: سمت راست این ۵ پله در اتاق ۳ دری به صورت غیر ایمن باز شده (نصب شده). ایوان خانه امین التجار از نوع کُردی است که سرتاسر جبهه اعیانی شمالی را دربر گرفته و سقف آن در مقابل ارسی ارتفاع بیشتری دارد. در طبقه همکف دو درِ راهروهای مجاور و ارسی از نوع قاب تو قاب یا قاب قشو با خورشیدی قواره بری (طرح خطی) و شیشه رنگی، ۴ درِ اتاق های دو دری از نوع قاب و تونیکه ۸ قابه با خورشیدی قواره بری (طرح خطی) و شیشه رنگی و فلزکاری بسیار زیبا در قاب های پایین با نقش گلدان، گل و برگ و پرنده نصب شده است.

فرزند زنده یاد استاد علی بهزاد گفت: همچنین در ارسی (شاه نشین) ۷ دری یا ۷ لنگه که از نوع قواره بری با بالاروهای دستی بوده و در محل ساخته شده است (نه اینکه نصب شده). در طبقه فوقانی اتاق گوشواره شرقی (سه دری) بر روی راهرو، اتاق پایینی، (دو دری)، هشتی و قسمتی از راه پله ساخته شده و اتاق گوشواره (سه دری) غربی بر روی راهرو اتاق (دو دری) پایینی ساخته شده و ازاین جهت مساحت کمتری نسبت به اتاق قرینۀ خود دارد؛ اما از نمای خارجی حیاط فقط دو درِ آن قابل رویت است که از نوع شیشه خور ۸ قابی و بدون حفاظ و جان پناه (بسیار خطرناک) هستند.

پژوهشگر معماری ایرانی بیان کرد: اتاق گوشه شمال غربی با قد پای بلند به (ارتفاع دوطبقه همکف و اول) ساخته شده که هم از راهروی غربی، هم از تالار شاه نشین و هم از اتاق پس تالار با درهای دو لنگه چوبی راه دارد و دارای طاقچه و طاقچه بلند همچنین بخاری دیواری با طرح محرابی و ستونک و گچ بری کلوخه فرنگی است که به لندنی بری نیز معروف بوده است.

بهزاد اضافه کرد: نور این اتاق علاوه بر نورگیر سقفی که موجود نیست (تخریب شده) از سه پنجره نصب شده در گوشواره غربی از نوع قاب و تونیکه کتییه معمولی قاب شیشه ای (بدون حفاظ و جان پناه) و بسیار خطرناک تأمین می شود و این سؤال برای من مطرح می شود که چرا پنجره های طبقه اول این خانه بدون حفاظ، جان پناه یا نزده ساخته شده و ازلحاظ ایمنی بسیار خطرناک بوده و هست. کف ایوان آجرفرش و سقف ایوان که از جهت جنوب آن بر ۶ ستون و جرزهای مجاور نهاده شده از نوع قاب با طرح موج ، مداخل موج است که به آن بند رومی نیز می گفتند و حدس می زنم کار و عمل استاد حسین استاد حاجی (دایی مادربزرگم) است.

1