آهی که یقه ارگ علیشاه تبریز را گرفت

1 اسفند 1395 - 10:00 dsfr.ir/xr6jj

آهی که یقه ارگ علیشاه تبریز را گرفت
خبرگزاری مهر
مسجد تاج الدین علیشاه گیلانی معروف به ارگ علیشاه تبریز

کلنگ بنیاد مصلای #تبریز از سه ماه قبل روی رگ گردن #ارگ #علیشاه فرود آمد و میراث فرهنگی تلاش می کند باقی مانده های تاریخ در ارگ را نجات دهد.

شاید اگر «خواجه علی شاه گیلانی» وقتی به خاطر چشم و هم چشمی با «خواجه رشیدالدین فضل الله» که دانشگاه ربع رشیدی را ساخت، تصمیم گرفت مسجدی بسازد با شمایلی بزرگ تر از «ربع رشیدی»، اگر می دانست حدود 6 قرن بعد به بهانه ساخت همان مسجد در تاریخ حذف اش می کنند، این کار را نمی کرد!

مسجدی عظیم که «خواجه علی شاه گیلانی» قصد ساخت اش را کرد تا روی دست «ربع رشیدی» بلند شود، حالا در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی (ره) و فردوسی و در نزدیکی محدوده میدان ساعت در مرکز شهر تبریز قرار دارد، جایی که فضای پیرامونِ آن اکنون برای برگزاری نماز جمعه استفاده می شود و مصلای بزرگ تبریز بدون در نظر گرفتن حریم این بنای تاریخی و عظیم پس از ساخت مصلا، حالا قصد ایجاد پارکینگ برای آن را دارد و با این قصد محوطه ی ارگ علیشاه تهدید به نابودی می شود.

آشنایی با ارگ علیشاه

کریم میمنت نژاد، پژوهشگر تاریخ تبریز، درباره ی تاریخ ساخت این مجموعه ی تاریخی با بیان این که «خواجه رشیدالدین فضل الله» و «خواجه علی شاه گیلانی» دو وزیر دوره ایلخانی بودند که به واسطه چشم و هم چشمی برخی از بناهای تاریخی در آذربایجان را ایجاد کردند، توضیح داد: «خواجه رشیدالدین فضل الله» یکی از بی نظیرترین اشخاص علمی ایران در طول تاریخ ایران بود که دانشگاه «ربع رشیدی» را راه اندازی کرد، پس از آن «خواجه علی شاه گیلانی» وزیر کشور دوره ی ایلخانی به واسطه چشم و هم چشمی با این دانشمند تصمیم گرفت ساختمانی بزرگ تر از آن مجموعه در تبریز بسازد، به همین دلیل مسجد بسیار بزرگی با طاقی مرتفع طراحی و دستور ساخت آن را در اسرع وقت داد.

او با اشاره به تعجیل «خواجه علی شاه گیلانی» در ساخت بنای مسجد ادامه داد: به همین دلیل در ساخت و استحکام بنا دقت لازم انجام نشد و در همان زمان نیمی از گنبد مرتفع این بنا فرو ریخت و پس از مدتی نیز به دنبال پاپوشی که برای «خواجه رشیدالدین فضل الله» ایجاد شده بود، او به دستور پادشاه ایلخانی کشته و در «ربع رشیدی» به خاک سپرده شد. به همین دلیل «خواجه علی شاه گیلانی» که دیگر انگیزه ای برای پایان کار ساخت مسجد بزرگ خود نداشت، توجه چندانی به ساخت بنا نکرد و کار ساخت آن به صورت نیمه کاره رها شد.

نویسنده کتاب های «تبریز شکوه ایران» با بیان این که از آن زمان تا دوران صفویه اطلاعات تاریخی چندانی از روندی که برای این بنای تاریخی اتفاق افتاده در دسترس نیست، بیان کرد: در سال 1194 هجری و دوره صفویه زلزله ای با قدرت هفت ریشتر در تبریز رخ داد که به دنبال آن اکثر خانه های تبریز را با خاک یکسان کرد، به جز چند بنای انگشت شمار مانند پایه های مسجد کبود و ایوان جنوبی مسجد «ارگ علی شاه» که بسیار مقاوم ساخته شده بود.

به گفته ی این پژوهشگر تاریخ تبریز، 30 سال پس از زلزله جنگ های ایران و روس در تبریز اتفاق افتاد و «عباس میرزا» به عنوان «نایب السلطنه» به تبریز آمد و دور تا دور ایوان جنوبی را دیوار کشید و آن را به «قورخانه تبریز» تبدیل کرد.

او با بیان این که در حدود سال های 1220 تا 1223 عهدنامه «فین کنشتاین» بین ایران و فرانسه امضا شد و به دنبال آن «ژنرال گاردن» فرانسوی به تبریز آمد تا استحکامات نظامی تبریز را برای جلوگیری از نفوذ روسیه تقویت کند، افزود: اهمیت بی نظیر تبریز برای قاجار در منابع شفاهی و به طور متناوب از سوی عباس میرزا مطرح شده است حتی در جریان امضای عهدنامه «گلستان» و «ترکمنچای» گفتند؛ «مهریه ایران را پرداختیم تا تبریز را از روس ها پس بگیریم»، بنابراین با حضور ژنرال گاردن در محوطه ارگ علیشاه؛ کارخانه توپ ریزی به عنوان نخستین کارخانه ساخت توپ های قوی در ایران احداث شد و تا مدت ها آهنگری و ریخته گری در این محوطه انجام می شود و حتی در بخش جنوبی ایوان ارگ علی شاه نیز خندقی ساخته شد.

نویسنده کتاب «تاریخ مشاهیر ایران» در ادامه به بیان اتفاقاتی که در دوره ی مشروطه برای این محوطه تاریخی رخ داد، اشاره کرد و گفت: در دوره مشروطه یعنی اواخر قاجار؛ تبریز دو دوره جنگ مشروطه را تجربه کرد. نخست قبل از صدور فرمان مشروطیت و سپس حضور پررنگ تر تبریز در جریان به توپ بستن مجلس در تهران. در آن زمان مردم تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان 11 ماه جنگیدند و جریان استبداد محمدعلی شاه را شکستند. حتی در طول این 11 ماه که بین مشروطه خواهان و مستبدان قوای تبریز جنگ رخ داد، ارگ علی شاه سنگر مجاهدان مشروطه بود. حتی با توجه به اینکه آن محوطه یک منطقه استراتژیک نظامی محسوب می شد توپ ها و همه امکانات در اختیار مشروطه خواهان بود و قوای دولتی در بیرون ارگ بودند و در این میان چند منازعه نیز اتفاق افتاد.

وی با اشاره به ثبت ملی این بنای تاریخی در سال 1310 به عنوان یکی از نخستین بناهای تاریخی ایران، از حضور باستان شناسان در سال 1310 در دور نخست و 1352 در دوره های بعدی خبر داد و افزود: بخش هایی از قالب های این صنایع توپ ریزی جنگی در نخستین عملیات های کاوش باستان شناسان در آن زمان به دست آمد.

میمنت نژاد افزود: نهایتا در دوره شهرداری حمید وارسته در حدود سال های 55 و 56 تعدادی مغازه ها و خانه های مردم به تملک شهرداری تبریز درآمد تا یک مجموعه پارک فرهنگی دور تا دور مجموعه ارگ علیشاه ایجاد شود. در این طرح بسیاری از مغازه داران و مالکان خانه های خود را از دست دادند تا آن منطقه به یک منطقه پارک مانند تبدیل شود.

او ادامه داد: در سال 1360 نیز یک نفر به عنوان سرپرست شهرداری با نام «احیای مسجد علیشاه» - اقدامی که هرگز انجام نشد - تالار تئاتری و نخستین تالار جمعیت شیر و خورشید که در دوره پهلوی در محوطه ارگ با الگوبرداری از نمونه اصلی آن در سن پترزبورگ ساخته بود را تخریب کرد. طرحی که مطرح کردند این بود «مسجد باید دوباره احیا شود» و جای آن مصلای تبریز در این مکان ساخته شود.

کاوش های باستان شناسی در ارگ علیشاه

بار دیگر کلنگ بنیاد مصلای تبریز از حدود سه ماه قبل روی رگ گردن ارگ علیشاه پایین آمده است و میراث فرهنگی با فشارهای زیاد تلاش می کند دست کم باقی مانده های تاریخ در ارگ را نجات دهد.

شاید بتوان گفت که حکایت «ساخت پارکینگ برای مصلی» در حریم بنای تاریخی ارگ علیشاه تبریز که در دو دهه قبل ساخته شده بود، دیگر یک حکایت تکراریست، اتفاقی که باعث شد میراث فرهنگی به فکر کاوش و بررسی لایه های زیرین این محوطه ی تاریخی بیفتد و با امضای رئیس پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری مجوزی 60 روزه برای کاوش در این محوطه صادر شد.

اما تا امروز افرادی از ادامه ی کار باستان شناسان در این محوطه تاریخی جلوگیری کرده اند، به حدی که باستان شناسان را از محوطه تاریخی بیرون می کنند، میراث فرهنگی تلاش می کند به محوطه باز گردد، چند روزی کار کاوش ادامه دارد و بار دیگر روز از نو، روزی از نو ...

و آخرین قدم برای جلوگیری از ادامه ی کاوش در این محوطه نیز روزهای پایانی هفته گذشته رخ داد و برای مدتی فقط کارگران هیات باستان شناس اجازه الک کردن خاک را داشتند؛ تا این که بار دیگر و با رایزنی های انجام شده، باستان شناسان کاوش در محوطه را از سر گرفتند و در آخرین و حتی کشف های جدیدی نیز تا کنون از این محوطه ی تاریخی داشته اند.

« دنیای سفر » این نوشته را از « خبرگزاری ایسنا » آورده است. واکاوی، پی گیری، نگارش و آفرینش، شایسته سپاسگزاری است.
جاباما

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
9 + 5 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1