مرگ دوباره شهر افسانه ای / تداوم فاجعه در جیرفت

9 آذر 1394 - 13:30 dsfr.ir/bg0ej

مرگ دوباره شهر افسانه ای / تداوم فاجعه در جیرفت
مرتضی فرج آبادی
سوراخ های ایجاد شده در جریان کاوش های غیرمجاز

سال 2001 بود که مجله های تخصصی باستان شناسی از کشفیات تازه ای خبر دادند که دانسته های انسان را از تاریخ بشر، می توانست متحول کند.

در نتیجه همین کشفیات بود که زمان اختراع خط به عقب برگشت و تمدن گمشده "اَرَتَ" (Aratta) که الواح سومری از آن به عنوان تمدنی باشکوه و ثروتمند در میان کوه ها یاد کرده بودند، پیدا شد. اما از همان زمان بود که این تمدن در مسیر مرگ دوباره قرار گرفت!

به گزارش خبرگزاری ایسنا، مکان این تمدن گمشده تاریخ، حوالی جیرفت بود اما ماه ها قبل از رسیدن نخستین گروه های باستان شناسی، بسیاری از ارزشمندترین آثار این تمدن توسط مردم منطقه و در کاوش های غیرحرفه ای سرقت شد. به گفته پروفسور یوسف مجیدزاده، سرپرست تیم باستان شناسی، در نتیجه این حفاری های غیرمجاز، بسیاری از مقبره ها خالی شد، اسکلت ها از بین رفت و بسیاری از آثار باستانی از بافت اصلی خود جدا شدند، در نتیجه امکان یک مطالعه کامل تاریخی سلب شد؛ اتفاقی که مجیدزاده، آن را بسیار دردناک و غمگینانه توصیف می کند.

فصل اول: غارت

جیرفت از مدت ها قبل توجه رسانه ها را به خود جلب کرده بود؛ اما در تیترها و مطالبی زیر عنوان "سرقت آثار باستانی". جیرفت، جایی که مطلوب ترین شرایط کشاورزی را داراست و به دلیل خوش آب و هوایی به هندوستان ایران یا شمالِ جنوبِ ایران مشهور است، مردمی تنگدست را در خود جای داده است. این شهر در مسیر ترانزیت مواد مخدر قرار دارد و مردم در روستاهای دورافتاده آن به سختی از عهده معاش خود بر می آیند. همین عوامل بود که باعث شد وقتی نخستین آثار تمدن ارت در جریان سیل سال 1380 روی خاک آمد، مردم، منطقه را بین خود تقسیم کنند و به دنبال یافتن "گنج"، تیشه به ریشه یک تمدن گمشده بزنند و ارزشمندترین آثار را به بهای ناچیزی بفروشند؛ اتفاقی که بار دیگر "ارت" را به کام مرگ برد.

مرتضی فرج آبادی

علیرضا بهرامی، خبرنگار ایسنا که سال 82، همزمان با اوج سرقت ها به جیرفت سفر کرده، شرایط آن زمان را این گونه توصیف کرد: "هم اکنون در جیرفت، همانگونه که در تهران "پفک" و "چیپس" یافت می شود، اشیای سنگی عتیقه مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد، در دسترس است. در مناطق باستانی "کُنار صَندَل" و "ریگ انبار" اطراف جیرفت، حفاران با کندن 2 تا 2.5 متر خاک کم مقاومت، به اشیای سنگی پنج هزار ساله می رسند." البته در عمق یک متری زمین نیز سفالینه های مربوط به دوره سلجوقی وجود دارد که آن زمان نسبت به آثار سنگی، خریدار کمتری داشت به همین دلیل جست و جوگران گنج به راحتی آن را می شکستند تا فقط مطمئن شوند سکه ای در داخل آن ها وجود ندارد.

در همین زمان بود که جیرفت پر شد از دلالان آثار باستانی. مردم هم تلاش خود را برای کشف آثار بیشتر ادامه دادند؛ دستگاه های گنج یاب در سراسر منطقه خرید و فروش می شد و حتی آگهی های دستگاه گنج یاب بر روی دیوارهای شهر مشاهده می شد. غارت آثار باستانی بدون نظارتی که بتواند جلوی آن را بگیرد ادامه پیدا کرد؛ تا جایی که یکی از مجلات باستان شناسی، جیرفت و مناطق اطراف آن را به یک "پنیر سوئیسی بزرگ" تشبیه کرد که "در هر یک از سوراخ های آن  فردی در حال حفاری غیرمجاز است".

اما افزایش کاوش های غیرمجاز و به تبع آن انباشت بازار از سنگ نگاره های هزاره سوم پیش از میلاد، باعث شد قیمت این آثار به شدت تنزل پیدا کند و آثار سنگی جیرفت که در ابتدا تا 50 هزار دلار در حراج های مطرح جهان خرید و فروش می شدند به 1000 دلار تنزل پیدا کردند تا دلالان هم باقی مانده های تمدن "ارت" را با کم ترین قیمت به تاراج ببرند.

فصل دوم: تاریخ، وارونه می شود

غارت جریان داشت اما اولین گروه باستان شناسی به سرپرستی پروفسور مجیدزاده وارد جیرفت شد و نیروهای امنیتی توانستند تا حدودی منطقه را کنترل کنند. کاوش ها در شش فصل ادامه پیدا کرد و در جریان آن چند لوح مکتوب گلی، یک نقش برجسته و چندین مُهر (با کارکرد تجاری) کشف شد. همچنین بزرگ ترین زیگورات جهان از خاک سربرآورد و وسعت تمدن باستانی ارت حدود 400 کیلومتر تشخیص داده شد.

مرتضی فرج آبادی

تحقیقات نشان داد تمدن ارت درست در میانه دو تمدن بین النهرین و دره ایندوس در پاکستان قرار گرفته و شباهت نگاره هایی که از کُنار صَندَل کشف شد با آثار کشف شده در بین النهرین و پاکستان، این احتمال را تقویت کرد که این نگاره ها از ارت ریشه گرفته و به این مناطق رسیده اند. شواهد دیگری هم از روابط تجاری ساکنین ارت با تمدن بین النهرین و دره ایندوس پرده برداشت. همه این کشفیات، افسانه تمدن ارت را که پیش از این باستان شناسان گمان می کردند وجود خارجی ندارد تحقق بخشید و تمدن خاورمیانه را وارونه کرد. همچنین با اسکن خاکِ زمین کُنار صندل مشخص شد در این منطقه به عمق 12 متر، انباشته های فرهنگی وجود دارد.

این کشفیات، حتی پروفسور مجیدزاده را هم شگفت زده کرد؛ او در این باره می گوید: اولین بار که این آثار (آثار کشف شده در جیرفت) را دیدم، تقریبا سکته کردم و قلبم از حرکت ایستاد. برای اولین بار چیزی می دیدم که با آنچه همه عمرم در باستان شناسی خوانده ام مغایرت دارد. چیزی که دیدم در بین النهرین نیست و هنر آن خیلی پیشرفته تر از هنر بین النهرین است.

فصل سوم: آغازِ پایانِ دوباره

کاوش های علمی در کنار صندل تا شش فصل ادامه پیدا کرد. اما بعد از آن حاشیه هایی برای این پروژه پیش آمد و به حضور مجیدزاده در منطقه اعتراض شد؛ نماینده وقت جیرفت (حجت الاسلام زادسر) از جمله کسانی بود که صلاحیت مجیدزاده را زیر سوال برد و در روزنامه کیهان هم مطلبی علیه این باستان شناس منتشر کرد. کمی بعد هم خبر رسید به دلیل نبود بودجه، کاوش ها به طور کامل متوقف شده؛ توقفی که تا امروز هم ادامه دارد و حفاظت نامناسب از زیگورات و سایر اکتشافات، آسیب های زیادی به آن ها زده است.

مرتضی فرج آبادی

در حال حاضر، تپه کنارصندل با کم ترین نیروی انسانی محافظت می شود؛ حریم آن با زمین های کشاورزی چندان مشخص نیست و مسیربندی نامناسب باعث شده بازدیدکنندگان به راحتی بر روی دیوارهای زیگورات تردد کنند. همچنین فرسایش آبی و بادی هم آسیب زیادی به بافت زیگورات زده است. ضمن این که گردشگران بدون تقریبا هیچ نظارتی می توانند تکه های سفال های باستانی را که در منطقه رها شده از بافت اصلی جدا کنند و با خود ببرند. تنها نقش برجسته کشف شده هم در شرایط اسف باری در یک اتاقک برزنتی نگهداری می شود. سایر بخش های تپه هم از فرسایش باد و باران آسیب دیده اند و شکاف های عمیق و کانال هایی ناشی از عبور آب در تپه ایجاد شده که علاوه بر آثار کشف شده، آثار کشف نشده را نیز در مخاطره قرار داده است.

توقف کاوش ها در حالی است که به گفته مجیدزاده:

"جیرفت به صد سال کاوش نیاز دارد. در پایین تپه های تاریخی این محوطه، شهری به وسعت دو در سه کیلومتر بوده که باید ببینیم بافت شهری آن چگونه بوده است."

به علاوه هنوز ارتباط خانه ها، محل عبادتگاه این شهر و کارگاه سنگ مشخص نشده و با توجه به سه لوحی که پیدا شده اند، باید به دنبال الواح دیگر یا یک بایگانی خط در این منطقه بود.

البته این ادعا هم مطرح می شود که با وضعیت موجود، همان بهتر که آثار باستانی جیرفت کاوش نشود؛ اما مجیدزاده در این باره می گوید: این درست است که اگر آثار جیرفت پنج هزار سال دیگر هم زیرِ زمین بمانند سالم خواهند بود، ولی نگهبانی و حفاظت کردن از جایی که سوراخ کرده ایم و رها شده سخت است، بویژه در جیرفت که نمک در آنجا زیاد است و دیواری که از خاک بیرون می آید، به محض خشک شدن و در صورت حفاظت نشدن، پودر می شود.

شرایط نامناسب جیرفت، به رغم همه انتقاداتی که به آن شده، باعث شده تمدن "اَرَتَ" همان طور که مدت ها زیر خاک بود و به افسانه ای برای تاریخ شناسان تبدیل شده بود، یک بار دیگر هم از نظرها محو شود؛ البته این بار تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی و در شرایطی که باستان شناسان، جیرفت را پدیده باستان شناسی سال های اخیر نامیده اند.

این در حالی است که بسیاری از کشورها با کوچک ترین بهانه ای به دنبال تاریخ سازی هستند و اگر تمدن "ارت" در هر یک از این کشورها پیدا می شد می توانست منافع فراوان اقتصادی و تاریخی را برای آن کشور به همراه داشته باشد اما با شرایطی که در جیرفت به وجود آمده، خیلی ها آرزو می کنند ای کاش این تمدن در نقطه ای دیگر از جهان سر از خاک برمی آورد؛ تا دست کم حفاظت بیشتری از آن به عمل می آمد.

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
2 + 1 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1