ارتباطات سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

30 آذر 1395 - 16:00 dsfr.ir/kf9o5

ارتباطات سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
محمد برزگر
ابراهیم اسدی بشلی

صنایع دستی و تعامل آن با گردشگری و حفظ میراث و تمدن فرهنگی میتواند ابزاری برای گفتگوی تمدن ها، اقوام و ملل در جامعه جهانی آینده باشد.

مقدمه

از زمان ترسیم نخستین تصاویر بر دیوار غارها، روزگاری دراز می گذرد. از همان سرآغاز تاریخ، طرح های خام و مبهمی که در مغز انسان شکل می گرفت، همه نشان از تلاش ها و بی قراری های روح او برای گریز از ظلمت و تباهی های زمانه داشت. در پیوستگی تاریخ، از دوران گذشته تا حال، این نیاز در هر دوره ای به نوعی جلوه گر شده است و هنرمند با دم های غنیمت عمر و لحظات گذاری زندگی خویش، همواره خاطرات لذت بخش را زنده ساخته، آن را آراسته، پیراسته و بلاخره اثری را بجای نهاده که یادآور تأثرات او از نمایش های هستی است. نقش و اهمیت صنایع دستی بعنوان هنری مقدس، صنعتی مستقل، بومی و اصیل با جنیه های قوی کاربردی از جهات هنری، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی بر همگان و به ویژه محققان عزیز کشور، روشن و آشکار است.

نکته مهم و شایان توجه آن است که حتی اگر همه تأثیرات مثبت اقتصادی صنایع دستی را به کناری بگذاریم، این هنر ملی ایران به واسطه بازتاب ذوق سرشار، اندیشه خلاق و هنرمندان پر مایه ولی بی ادعا، باید بصورت جدی و برنامه ریزی شده مورد حمایت قرار گیرد، این در حالی است که صنایع دستی طی سالیان متمادی، چه در دوران رونق و شکوفایی و چه در دوره های رکود، هنگامی که با توسعه صنعت گردشگری و حفظ میراث فرهنگی همراه بوده سهم شایسته و درخور توجهی در اقتصاد کشور و معرض هنر ناب و خالص ایران و نهایتا زندگی اقتصادی و حیات فرهنگی ما داشته است.

امروز تولید صنایع دستی که مزین به نقش آثار تاریخی‎، باستانی و یادمان های ویژه هر کشور است در دستور کار صنعتگران جهان قرار دارد و تلاش می شود که حتی بخشی از این گونه آثار که از سنگ، چوب، فلز و یا بر روی سرامیک و پارچه پدید می آید با قیمت های ارزان در اختیار توریست ها قرار گیرد.

تمامی ممالک جهان، اعتقاد به تأثیر متقابل صنایع دستی، صنعت گردشگری و جنبه های مختلف میراث فرهنگی به یکدیگر دارند. چرا که در عمل و تجربه دریافتند که هنرهای صناعی یکی از عوامل بسیار مؤثر در جلب و جذب گردشگر در تمامی گرایش های ملی، منطقه ای و داخلی است و متقابلا به این نتیجه هم رسیده اند که صنایع دستی می تواند یکی از عوامل تأثیرگذار بر رشد، توسعه و گسترش صنعت گردشگری و حفظ و حیات میراث فرهنگی باشد. بر پایه این اعتقاد و تجربیات حاصله تشکیلات صنایع دستی، گردشگری و میراث فرهنگی در بسیاری از کشورها در هم ادغام و یا در رابطه ای هماهنگ و منسجم با هم دیده شده اند که خوشبختانه در کشور ما نیز گام هایی صحیح و اصولی در این زمینه برداشته شده است، همانطور که روشن است، ایران یکی از ده کشور پر جاذبه گردشگری در جهان است و آثار بی شمار تاریخی، باستانی و جاذبه های طبیعی آن به حدی است که هر گردشگری را با هر سلیقه و یا هر بینش و تفکری به سوی خود جلب می کند. مراجعه به آمار ورود گردشگران بین المللی حتی طی سال های اخیر روشن می نماید که گردشگران از کشورهای مختلفی جذب این هنر، فرهنگ و تمدن گردیده اند و خواستار قرابت و آشنایی با آن شده اند.

ترسیم وضعیت مطلوب

رمز ماندگاری، حیات و آینده روشن هر کشور، در گرو رهایی از اقتصادی تک محصولی و عدم وابستگی به منابع در حال زوال است. فضای جهانی شدن روح حاکم زمان ماست و با انزوا، بی تفاوتی و با پیروی کورکورانه نمی توان پیروز این میدان رقابت بود. در مسیر حرکت به سمت جهانی شدن، می بایست به نقطه ای نگریست که در آن تمام کشورها با کمک و شناخت پتانسیل های بالقوه خود و اقدام در جهت بالفعل در آوردن آنان، توان بقا و توسعه را در خود ایجاد می کند. روشن است کشور ما تا زمانی که به تنها منبع تولید درآمد خود یعنی نفت تکیه کند و به دیگر توانائی های خود رجوع نکند و از آنان بهره نگیرد، به سمت پیروزی گام بر نداشته و هر روز از سیر تکاملی سایر کشورها در مسیر توسعه و درآمدزایی، عقب افتاده و از هدف و مقصد دور می شود.

در این میان به نظر می رسد برنامه ریزی و هدف گذاری در خصوص اجرای برنامه های کیفی و توسعه ای در سه بخش صنایع دستی، گردشگری و میراث فرهنگی، می توان متضمن آینده ای روشن و کارآمد در عرصه افزایش درآمدهای غیرنفتی و فرار از اقتصادی نفت محور باشد. همگام با بسط و گسترش صنعت جهانگردی و توجه، اهمیت و حفظ میراث فرهنگی، ما شاهد افزایش روز افزون آگاهی در مورد نقش صنایع دستی، در توسعه پایدار و مقابله با فقر هستیم. استفاده از منابع قابل تجدید محلی و تکنیک هایی که نسل اندر نسل منتقل شده اند سبب ارزش افزوده و عنصر تمایز در ساخته های دست ساز می شود و به تدریج بعد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و حتی نقش سیاسی صنایع دستی توسط مقامات، سازمان های یاری دهنده و منابع سرمایه ای شناخته می شود.

از همین رو ما طی سال ها از طریق سازمان علمی و فرهنگی یونسکو، افزایش شمار تقاضاهای اعضای منطقه ای و حرکت آنها به سمت توسعه بخش صنایع دستی را شاهد بوده ایم. در طول سال های اخیر با مشاهده رشد صنعت گردشگری، صنایع دستی و میراث فرهنگی در سایر کشورها و افزایش درآمدهایی از این طریق روشن می گردد که بر میزان آگاهی از تأثیر و نقش صنایع دستی بر توسعه صنعت گردشگری و حفظ میراث فرهنگی افزوده شده و این بخش از تأثیرات جهانی شدن بی بهره نمانده است. هر چه اقتصاد جهان بزرگتر شود کوچکترین گردانندگان آن نیز می بایستی قوی تر شوند و نقش روبه رشد سرمایه گذاران داخلی و خارجی، تجارت های محلی و شرکت های کوچک بر بازار جهانی کاملا محسوس می باشد و آژانس های سرمایه گذاری و شرکت های توسعه ای نیز اکنون به این واقعیت رسیده اند که کوچک زیبا است و در توسعه جهان بهای روز افزون به مؤسسات صنایع دستی داده می شود.

مواردی که در ذیل به آن اشاره و خواهد اشاره ای به نحوه پیدایش وضعیت مطلوب خواهد داشت:

  • کوشش در جهت تعمیق هنر، فرهنگ، دین و آیین محلی و منطقه ای با رویکرد هم زمانی و هم سویی با تغییرات جاری
  • حرکت به سمت یکپارچگی اهداف در سه حوزه و کوشش جهت تقویت پایه های آن
  • حفظ میراث فرهنگی همگام و هم سو با توسعه گردشگری و تقویت صنایع دستی
  • انجام برنامه ریزی لازم در خصوص اجرای برنامه های مشترک آموزشی، تبلیغی، توسعه ای، حمایتی، پژوهشی و ...
  • انجام برنامه ریزی های مشترک که در خصوص حفظ، احیاء، ترویج و ... منطقه ای همزمان و همسو در سه حوزه
  • برنامه ریزی و حرکت به سمت معرفی تاریخ، تمدن، فرهنگ، آداب و رسوم ایران و ایرانی در ابعاد داخلی و خارجی در سه حوزه بصورت همزمان

پیشنهادات در تعامل بیشتر در سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی گردشگری

  • اصلاح ساختار مدیریت گردشگری و به طبع آن صنایع دستی و میراث فرهنگی.
  • تدوین نظام مدیریت پویا با تأمین شرایط احراز و انتصاب.
  • هدایت نظام مدیریتی از روش سنتی به روش علمی، کارآمد، اثر بخش و غیر سلیقه ای.
  • استقرار سیستم مدیریتی نظامند باز بجای بسته، فراملی بجای ملی، برون گرا بجای درون گرا، گروه گرا بجای فردگرا.
  • مقررات زدائی و جایگزینی ضوابط متناسب با تغییرات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و به طور کلی روز جامعه و تغییر بنیادین در بروکراسی حاکم.
  • تدوین قوانین شفاف و لازم الاجرا در جهت توسعه سه محور میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
  • شناخت بافت قدرت، نگرش های کلان مدیریت، جهت گیری ها و فرایندهای داخلی و اتخاذ تدابیر لازم جهت ایجاد هماهنگی بین کلیه دستگاه ها و مؤسسات دولتی و غیردولتی مرتبط با امور میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به منظور آماده نمودن بستر توسعه در سه محور.
  • پذیرفتن تغییر و تحول مختلف در عرصه بین المللی و رقابت های موجود جهانی با حفظ منافع ملی و اسلامی و برنامه ریزی های دقیق به صورت کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت بجای روزمره گی در سه حوزه فوق الذکر.
  • آگاه سازی و مشارکت دادن جوامع محلی در برنامه ریزی های کشوری.
  • توزیع برابر و عادلانه فرصت ها، امکانات و تسهیلات در بخشهای صنایع دستی و گردشگری و میراث فرهنگی.
  • ایجاد بستر توسعه صنایع دستی، با هدف ایجاد فرصت های اشتغال مولد برای جمعیت مازاد و سرزیر روستایی.
  • آمایش سرزمین شامل شهرسازی و توسعه، برنامه ریزی و سازمان دادن به نحوه اشتغال فضا، تعیین محل سکنای انسان ها، محل فعالیت و تجهیزات و کنش های بین عوامل گوناگون نظام اجتماعی-اقتصادی که برنامه ریزی کلان نیروهای اقتصادی، طبیعی و انسانی را مدنظر دارد. از این رو متمرکز کردن منابع، ایجاد فرصتهای مناسب برای شهرهای متوسط، کمک به شهرهای کوچک و مناطق روستایی و تدوین سیاست های توسعه منطقه ای، از جمله سایر موضوعات مورد بحث در این زمینه است.
  • برنامه ریزی به منظور پراکندگی متوازن جمعیت و ثروت در پهنه جغرافیائی کشور.
  • اجتناب از ایجاد و قطب های جمعیتی در مترو پلیس ها و کلان شهر و نتیجتاَ کاهش جرم و جنایت بویژه اجتماعی در سطح شهرهای بزرگ را در بر دارد.
  • تقویت کادر نیروی انسانی قوی با تحصیلات مرتبط در سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
  • اطلاع رسانی، فرهنگ سازی، مطالعه عمیق روی موانع فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی با هدف معرفی مراکز جاذب و جالب توجه برای گردشگران.
  • ارائه آموزش های لازم به میهمان و میزبان از طریق رسانه های گروهی و جرائد کثیرالانتشار.
  • برنامه ریزی به منظور کاهش فصلی بودن مقاصد گردشگری و اختصاص فرصت های شغلی به نیروهای محلی چه در مشاغل پردرآمد و چه ساده.
  • راه اندازی بانک جامع صنایع دستی، ضمن تمرکز کلیه فعالیتهای هنرهای صناعی در یک نهاد منسجم و مسئول و همچینن متمرکز کردن مراکز تصمیم گیری و تصمیم سازی در بخش توسعه صنایع دستی و اجتناب از انجام امور موازی و پراکنده توسط متولیان گوناگون.
  • ایجاد مراکز فروش صنایع دستی در محورهای گردشگری و میراث فرهنگی.
  • تهیه و تدوین استاندارد مواد اولیه، ابزار، روشی و ...تولید مصنوعات دستی با حفظ اصالت های بومی، ملی و فرهنگی.
  • تأمین امنیت برای سرمایه گذاری درسه محور مورد بحث.
  • افزایش میزان تنوع و ایجاد زمینه های کاربردی نمودن آثار صنایع دستی و بالطبع بالا بردن کیفیت و افزایش میزان دوام هنرهای صناعی.
  • تولید هنرهای صناعی با الهام از فرم کلی و نگاره های آثار تاریخی و باستانی و نیز علائم و نشانه های هر کشور.
  • بسته بندی مناسب آثار صنایع دستی.
  • برگزاری نمایشگاه های فصلی، سالانه و ... داخلی و خارجی و همچنین بازارهای مکاره با هدف جلب و جذب توریست های خاص برای فروش آثار صنایع دستی و همچنین ایجاد موزه های دائمی گردشگری و هنرهای صناعی.
  • کنترل و نظارت مستمر دولت و نهادهای ذیربط نه تنها در زمینه کیفیت بلکه در خصوص قیمت آثار صنایع دستی.
  • جلب مشارکت فعل صدا و سیما در امر اطلاع رسانی، تبلیغ گسترده، آموزش ، فرهنگ سازی و ... در سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و ارتباط و تأثیر مستقیم آنان بر یکدیگر از طریق کانال های داخلی و خارجی.

مشترکات سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

صنایع دستی یکی از مظاهر هنری و فرهنگی هر کشور محسوب می شود و به همین دلیل نیز بازگو کننده خصوصیات تاریخی، اجتماعی و فرهنگی کشور محل تولید خود است بطوریکه می تواند هم عامل مهمی در شناساندن فرهنگ و تمدن به حساب آید هم آنکه موجبی برای جلب و جذب گردشگران و جهانگردان خارجی قلمداد شود.

امروز دیگر تنها آثار تاریخی و یا جذابیت های طبیعی، وسیله جذب توریست به ممالک در حالی توسعه که اکثرا دارای تمدن کهن هستند. نبوده بلکه همراه آن صنایع دستی با طرح ها و اصالت های ویژه خود یکی از عوامل مهم جلب گردشگران در جهان می باشد و می تواند مکمل دیدنی های طبیعی و تاریخی هر کشور باشد، تا آنجا که در برخی از ممالک که مهد صنایع دستی هستند می بینیم که در کنار مراکز تولید عمده محصولات دستی، امکانات توریستی فراهم شده تا جهانگردان ضمن اقامت در آن گونه مراکز از نزدیک با چگونگی تولید مصنوعات دستی ساز آشنا شوند و ضمن این آشنایی به خرید و سوغات نیز بپردازند. به این ترتیب ملاحضه می شود که صنایع دستی، صنعت توریسم و میراث و تمدن فرهنگی بر یکدیگر اثر متقابل دارند و می توانند موجبات رشد و توسعه یکدیگر را فراهم سازند.

برای بهره گیری از صنایع دستی در توسعه گردشگری و حفظ و احیاء میراث فرهنگی به صورت پایدار، نباید فقط به گنجاندن آن در قالب سوغات در برنامه جهانگردی بسنده مود بلکه باید آن را وسیله ای برای معرض فرهنگ، تمدن، زیبایی شناختی و سنن مردم بومی مقصد به شمار آورد.

صنایع دستی و تعامل آن با صنعت گردشگری و حفظ میراث و تمدن فرهنگی می تواند ابزاری برای گفتگوی تمدن ها، اقوام و ملل در جامعه جهانی آینده باشد. در واقع صنایع دستی مکمل تجربه گردشگری و میراث فرهنگی برای گردشگران بین المللی است. غنای صنایع دستی نه تنها باعث ایجاد فرصتهای مالی برای صنعتگران و استادکاران محلی و فرهنگشان می شود بلکه به طور عام زمینه ساز ایجاد پتانسیل های فراوان برای توسعه گردشگری و حفظ میراث فرهنگی می شود.

با توضیحات ارائه شده، قطعا ارتباط تنگاتنگ سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری روشن بوده و همه بر این نکته وافقیم که نجات مناطق گردشگری از تخریب، کشف نقاط و محورهای جدید، حفظ منابع موجود، احیاء و توسعه میراث فرهنگی و صنایع دستی خود به همت هر سه حوزه نیازمند است. در ذیل با نگاهی کوتاه به ذکر مشترکات سه حوزه می پردازیم که خود دلیلی بر این مدعاست:

  1. مسؤلیت حفظ، احیاء و نگهداری منابع و پتانسیل های بالفعل و بالقوه درسه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
  2. برنامه ریزی، تنظیم راهبردها، سیاست ها، خط مشی ها و ضوابط به منظور توسعه کمی و بهبود کیفی در سه حوزه.
  3. بررسی، شناسایی و انجام مطالعات راهبردی در حوزه های میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
  4. بررسی ابلاغ استانداردها، ضوابط، مقررات و نظام های ناظر بر سه حوزه.
  5. کنترل و اعمال نظارتهای لازم در خصوص صدور مجوزها و نحوه اداره و ارائه خدمات توسط مراکز در حوزه های میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
  6. سیاستگذاری و هدایت فعالیت ها در حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به منظور ایجاد ارتباط با سایر کشورها بالاخص کشورهای اسلامی منطقه با توجه به قرابت های مذهبی و دینی.
  7. برنامه ریزی در جهت حفظ حقوق، مالکیت معنوی و فکری، ثبت آثار و ... در سه حوزه.
  8. هماهنگی در جهت جلب مشارکت مردم و بخش خصوصی و دولتی در جهت سرمایه گذاری داخلی و خارجی در سه حوزه.
  9. ایجاد پایگاه ها و بانک های اطلاعاتی جامع در سه حوزه.
  10. برنامه ریزی به منظور ایجاد تسهیلات، امکانات و زمینه های مناسب فعالیت درسه حوزه.
  11. برنامه ریزی به منظور شناخت بازارهای هدف و بررسی روش ها و مکانیسم های ارتقاء و منابع درآمد سازمان از محل سه حوزه.
  12. اعمال سیاست های حمایتی، هدایتی و نظارتی در خصوص تشکلهای غیردولتی در سه حوزه در راستای تحقق اصل 44 قانون اساسی.
  13. برنامه ریزی برای جذب سرمایه گذاری داخلی و خارجی در جهت توسعه در سه حوزه.
  14. اتخاذ تدابیر لازم برای عضویت مؤثر در مجامع بین المللی مرتبط در سه حوزه.
  15. تبادل ارتباط و مبادلات علمی، فرهنگی و فنی با دانشگاه ها، مؤسسات و نهادهای مرتبط ملی، منطقه ای و بین المللی در سه حوزه.
  16. انجام فعالیت های آموزشی و تبلیغی در جهت معرض و آشناسازی مخاطبین با حوزه های میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری از طریق رسانه های سمعی و بصری داخلی و خارجی.
  17. تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص در سه حوزه.

انتظارات در حوزه های میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

به منظور تأکید بر ارتباط قهری بین پایداری میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و نقش و جایگاه صنایع دستی به عنوان عامل مؤثر و محرک، کاستیهایی که تاکنون در کشور در ارتباط بین این سه مقوله بررسی نشده است می بایست در نظر گرفته شود:

  • مشخص شدن آثار مدیریت گردشگری و میراث فرهنگی بر رشد و توسعه صنایع دستی.
  • وجوه سرمایه گذاری در بخش صنایع دستی و نیاز به ایجاد توازن و هماهنگی در توسعه گردشگری و حفظ میراث فرهنگی و ارتباط آن با فقرزدایی در جامعه.
  • تجزیه و تحلیل نقش صنایع دستی در افزایش گردشگری و حفظ میراث فرهنگی با تکیه بر نقاط قوت، ضعف، فرصت ها، تدیدها و بررسی سه سویه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به عنوان عامل برای حمایت و توسعه صنایع دستی.
  • بررسی آثار فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی برنامه ریزیها و هدف گذاری ها حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
  • آثار زیست محیطی توسعه صنیعت میراث فرهنگی و گردشگری در ارتباط با صنایع دستی.
  • استراتژی های مدیریت در دو حوزه میراث فرهنگی و گردشگری و نحوه تعامل آن با صنایع دستی.
  • مدیریت بازاریابی و تحقیقات توسعه بازار در سه بخش (داخلی و بین المللی).
  • مدیریت منابع انسانی و اندازه گیری تأثیرات مدیریتی ارتقاء منابع انسانی در سه حوزه.
  • مدیریت اطلاع رسانی یکپارچه.
  • توجه به نقش و میزان اشتغال ایجاد شده در صنایع دستی در صنایع دستی و تأثیر آن بر گردشگری و میراث فرهنگی.
  • بررسی نقش تقویت، حمایت و ایجاد تشکلهای غیردولتی مشترک در پیشرفت اهداف و برنامه های میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.

نتیجه

ارتباط تنگاتنگ سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری موضوعی خاص و ویژه است که تاکنون از نظر هیچ دولتی مخفی نمانده و حتی آنانکه در این عرصه سخنی چند برای ابراز ندارند بر آنند تا با نفحص و تأمل در تاریخ و گذشته خود. رشته هایی هر چند باریک یافته و با برنامه ریزی و سرمایه گذاری بر آن، توجه جهانیان به ویژه گردشگران داخلی و خارجی را به خود جلب کند. این هدف از آنجا هدفی بسیار بزرگ و پرارزش است که منابع و ذخائر زمین رو به پایان بوده و بر اثر فقر و یا رکود اقتصادی و همین طور گرانبهایی اشی از آن منابع مالی دولت ها رو به کاهش می گذارد. این اتفاقات در کنار از دست دادن فرصت های کاری و کاهش درآمد ملی نیز، خود به ایجاد بحران های شدید مالی کمک کرده و تاب تحمل و عبور از دوران ورشکستگی های بزرگ را برای بسیاری از دولت ها کم و یا ناممکن می کند.

مقاله فوق با نگاهی ویژه به سه حوزه فوق، سعی بر آن دارد تا ارتباط و تعامل بنیادین و قوی میان آنان را به عنون نقاط قوت بر شمرده و دیدگاه روشنی را فراروی همگان بگستراند. آنجا که صنایع دستی به عنوان یکی از میراث فرهنگی کشور می تواند گردشگران را به خود جلب کرده و علاوه بر پیام های فرهنگی و معنوی زمینه ساز توسعه زیرساخت های گردشگری باشد. آنجا که ورود هر گردشگر می تواند نه تنها به عنوان عاملی درآمدساز بلکه پیام رسانی به تمام جهان محسوب شده که قادر است پیام دوستی و فرهنگ غنی اسلامی-ایرانی ما را به سراسر جهان برساند.

جاباما

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
3 + 3 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1