چرا در ایران به جای سفرهای «منظم» با سفرهای «متراکم» مواجه هستیم؟

4 شهریور 1395 - 09:00 dsfr.ir/y60wl

چرا در ایران به جای سفرهای «منظم» با سفرهای «متراکم» مواجه هستیم؟
تین نیوز
ترافیک جاده های شمالی کشور در ایام تعطیلات

ساماندهی تعطیلات و نیز هدفمند کردن آن در آخر هفته می تواند اثرات مثبتی به همراه داشته باشد. نخستین ثمره آن، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان تهران است که اینک هر ساله با تنزل آن مواجه هستیم.

تعطیلی یک روزه آخر هفته در ایران به جای تعطیلات دو روزه سرمنشا «مسافرت های متراکم» و سرکوب تقاضای سفر است که تبعات آن مشکلات تکراری را در معدود روزهای تعطیل مناسبتی رقم می زند. رهایی از این وضعیت، نیازمند ساماندهی تقویم تعطیلات از طریق پیاده سازی الگوی جهانی «تعطیلی آخر هفته» است. «آخر هفته دو روزه» سه دستاورد در کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت به همراه دارد. اثر آنی این تحول، به شکل «ایجاد جریان منظم تقاضای سفر» و افزایش پایدار حجم مسافرت های تفریحی، باعث رونق فعالیت های گردشگری در شهرهای توریستی می شود. راه اندازی بازار اجاره انبوه ویلا و توسعه مراکز اقامتی، از جمله آثار مثبت «افزایش تعطیلی آخر هفته» است که درنهایت به رشد اقتصادی منجر خواهد شد. با دوروزه شدن تعطیلی آخر هفته، «اقتصاد شهرها» نیز از طریق دستیابی شهرداری ها به یکسری منابع مالی جدید - اخذ مالیات از هتل ها و فضاهای ارائه کننده خدمات تفریحی و گردشگری - دستخوش تغییر می شود. این موضوع مهار شهرفروشی (وابستگی فعلی شهرداری ها به عوارض ساخت و ساز) را امکان پذیر خواهد کرد. مقرر شده «امکان سنجی» برای افزایش تعطیلی آخر هفته در یک کمیته دولتی از شهریورماه شروع و نتایج مطالعات ظرف سه ماه به هیات دولت ارائه شود.

به دنبال تصویب دستورالعمل «اصلاح و بازنگری تقویم تعطیلات کشور» در هیات دولت، بررسی ها نشان می دهد اصلاح و به روزرسانی تقویم تعطیلات کشور سه مزیت به صورت کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت به ترتیب بر «مد مسافرت های شهروندان»، «محیط زیست و اقتصاد شهرهای توریستی و کلا ن شهر تهران» و «اقتصاد» به همراه خواهد داشت. کابینه دولت یازدهم به موجب تصویب طرحی با هدف کنترل آلودگی هوای کلا ن شهرها به ویژه تهران، سازمان محیط زیست را مامور تشکیل کمیته مطالعاتی مرکب از نمایندگان 7 وزارتخانه برای «بررسی و امکان سنجی کاهش روزها و ساعات ایام کار هفته» کرده است. اگرچه مصوبه دولت با هدف اولیه دستیابی به راهکار پایدار در راستای کاهش ترافیک و منابع آلاینده هوا است اما هدف بعدی از آغاز مطالعات این طرح از سوی مجموعه ای از دستگاه های دولتی، اصلاح نظام آشفته تعطیلات پراکنده سالانه در تقویم کشور از طریق «افزایش تعطیلات آخر هفته از یک روز به دو روز» است.

بررسی ها نشان می دهد: طی سال های گذشته آشفتگی تقویم تعطیلاتی کشور، سبب شده برخی این تصور را داشته باشند که مجموع روزهای تعطیل در ایران بیش از سایر کشورها است؛ این در حالی است که مطابق با مطالعات جامع «دنیای اقتصاد» مجموع روزهای تعطیل در حداقل 150 کشور توسعه یافته اسلامی، آسیایی و اروپایی حداقل 40 روز از مجموع روزهای تعطیل کشور شامل تعطیلی یک روزه پایان هفته و تعطیلات مناسبتی بیش تر است. ضمن آنکه در بیش از 100 کشور دنیا تعطیلات آخر هفته دو روزه در نظر گرفته شده است. بنابراین تصمیم برای ساماندهی تعطیلات براساس الگوی جهانی تقویم تعطیلات از یکسو آشفتگی موجود در تعطیلات را محو می کند و از سوی دیگر سه مزیت در بازه زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت از خود بر جای می گذارد. اثر کوتاه مدت این روند بر شکل مسافرت های شهروندان در تعطیلات بروز پیدا می کند.

تحلیلگران و کارشناسان شهری معتقدند تغییر و ساماندهی تعطیلات پایانی هفته می تواند از مشقت سفر مسافران در تعطیلات مناسبتی و فشرده بکاهد چراکه تجربه های سخت مسافرت در تعطیلات مناسبی بیش از یک روز باعث می شود «رنج سفر» به شهرهای شمالی که در معدود تعطیلات چندروزه طول سال، به شکل گره های کور ترافیکی چند ساعته در جاده رخ می دهد، نه تنها مسافران را از سفر پشیمان می کند بلکه «لذت سفر» را به «رنج سفر» تبدیل می کند. اما در صورت ساماندهی تعطیلات، شانس و فرصت مسافرت برای خانوارها و گردشگران چندین برابر موجود می شود. به این ترتیب خانواده ها در تمامی طول سال و نه صرفا تعطیلات بیش از یک روز مناسبتی، امکان برنامه ریزی برای سفر دارند طوری که جریان مسافرت ها روان و تقویت می شود و احتمال تمرکز سفر به یک نقطه خاص از کشور کاهش پیدا می کند. اثر میان مدت ساماندهی تعطیلات نیز بر محیط زیست و اقتصاد شهرهای توریستی و کلا ن شهر تهران نمایان می شود.

به گفته کارشناسان گردشگری ساماندهی تقویم تعطیلات سبب می شود اولا سایر شهرهای توریستی کشور به مقصد سفر تبدیل شود و ثانیا وضعیت آشفته شهرهای بزرگ از جمله شهرهای شمالی کشور را در میان مدت تحت تاثیر قرار می دهد. در حال حاضر «ترافیک و آلودگی هوا» و «کمبود منابع مالی پایدار در بودجه شهرداری» دو چالش اصلی شهرهای بزرگ کشور از جمله تهران است. یکی از تجربیات جهانی برای رفع این دو مشکل زیست محیطی و اقتصادی «کاهش ایام کار هفته» بوده است. در صورتی که روزهای کاری هفته از شش روز فعلی به پنج روز کاهش پیدا کند دو اتفاق ترافیکی در شهر تهران خواهد افتاد به این شکل که مجموع ساعات تردد شاغلین با خودروهای شخصی، در هفته کاهش پیدا می کند و در نتیجه میزان مصرف سوخت و تولید منابع آلاینده هوا کم می شود. اتفاق دوم نیز کاهش بار ترافیک شبانگاهی در تهران خواهد بود. به تعبیری دیگر از آنجا که تعطیلات آخر هفته در قالب دو روز اوقات فراغت شهروندان را در کلا ن شهری همچون تهران افزایش می دهد از شدت ترافیک تردد غیرکاری در ایام کاری هفته می کاهد و به توزیع جریان سفرهای درون شهری در طول هفته منجر می شود.

بخش دوم اثر میان مدت کاهش ساعات کاری هفته و افزایش تعطیلات پایانی هفته رفع چالش اقتصادی و مالی شهرداری ها است چراکه به جای آنکه شهرداری ها نیمی از تامین بودجه سالانه خود را از محل انواع عوارض ساختمانی که به معنای افزایش سلسله وار ظرفیت جمعیت پذیری، تراکم جمعیت تقاضای سفر و در نهایت تشدید بحران ترافیک و آلودگی هوا خواهد بود، تامین کنند، به نوعی درآمد پایدار از محل صنعت گردشگری مجهز خواهند شد. در حال حاضر دولت های محلی در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، بخش قابل توجهی از منابع مالی پایدار خود را از محل صنعت گردشگری و صنایع و خدمات وابسته به آن تامین می کنند. به عنوان مثال در عمده شهرهای اروپایی علاوه بر آنکه 10 درصد منابع بودجه سالانه دولت محلی(شهرداری ها) از محل دریافت مالیات از مراکز اقامتی و هتل ها تامین می شود؛ به صورت غیرمستقیم درآمدی از محل رونق خدمات جانبی گردشگری همچون افزایش حجم فعالیت رستوران ها، مراکز فروش، شهربازی و مراکز خدماتی نصیب شهرداری می شود که متناسب با آن حجم عوارض کسب و پیشه دریافتی توسط شهرداری ها نیز رشد پیدا می کند.
پیاده سازی این الگو در ایران نیز سبب می شود شهری همچون تهران در میان مدت از بابت راه اندازی کسب و کارهای مرتبط با تفریح و گردشگری رونق بگیرد و محدوده مرکزی شهر که در حال حاضر به دلیل تجمع تعداد زیادی از کاربری های اداری و تجاری با پدیده شب مردگی مواجه است به فضاهای تفریحی مجهز شود. فرصت سازی برای راه اندازی «بازار حرفه ای مراکز سکونتی و اجاره انبوه ویلا» نیز از دیگر تاثیرات ساماندهی تقویم تعطیلات کشور براقتصاد شهرهای شمالی است.

در شهرهای شمالی با تعطیلات دو روزه آخر هفته، برای اقتصاد شهرها، نه تنها اوضاع مالی شهرداری ها بهبود پیدا می کند بلکه روند تخریب و تغییر کاربری اراضی سبز و همچنین جنگل خواری ویلاسازها به واسطه شکل گیری بازار اجاره داری حرفه ای مراکز اقامتی فروکش می کند. پیش بینی ها حاکی از آن است تنظیم و اصلاح هدفمند تقویم تعطیلاتی کشور چون روزهای تعطیل موثر در طول سال را از سطح نازل فعلی ارتقا می دهد، موجب می شود در هر آخر هفته، تقاضای سفر به شهرهای بکر شمالی به وجود آید و میزان علاقه سرمایه گذاران بخش خصوصی به راه اندازی نهادهای اجاره داری حرفه ای ویلا به واسطه افزایش تقاضای سفر و توزیع سفرها در حجم ثابت به طول سال افزایش خواهد یافت. نهایتا توانمند شدن شهرداری های شهرهای شمالی از محل سرمایه گذاری در این بازار(اجاره ویلا، سوئیت و ...) همچنین دریافت عوارض سالانه از این مراکز اقامتی باعث دست کشیدن مدیران شهری از صدور مجوزهای تغییر کاربری خواهد شد که این موضوع از روند تخریب زمین های سبز و کشاورزی جلوگیری می کند. برخی صاحب نظران مالیه شهر نیز معتقدند امکان دریافت عوارض تردد از جاده های منتهی به شهرهای شمالی به صورت مستقیم توسط شهرداری ها مشروط به هزینه کرد آن در جهت توسعه جذابیت های تفریحی و اقامتی شهرها نیز مزیت دیگری است که از این محل نصیب اقتصاد شهرهای توریستی شمالی خواهد شد. سومین اثر این روند بر رشد اقتصادی در بلند مدت است. براساس بررسی ها افزایش اوقات فراغت شاغلان، رابطه مستقیم با میزان بهره وری کار دارد. بنابراین هر اندازه فرصت سفر و تفریح برای افراد و کارمندان ایجاد شود، زمان کار مفید که در ایران پایین است، ارتقا پیدا می کند.

سه مساله در بازار گردشگری

حسین ایمانی جاجرمی، رئیس موسسه مطالعات و تحقیقات دانشگاه تهران در این خصوص با تاکید بر اینکه در حال حاضر تعطیلات آخر هفته به جای آنکه سبب آرامش و فراغت افراد شود تبدیل به عامل دیگری برای تشدید مشکلات و فرسایش سرمایه های فردی و اجتماعی شده است، به «دنیای اقتصاد» گفت: تعطیلات به جای آنکه چرخ های جسم ها و ذهن های فرسوده را روغن کاری کرده و برای هفته کاری بعدی آماده کند، بیشتر بر فرسودگی و تخریب آنها می افزاید. یک مثال بارز آن ترافیک های چند ساعته برای شمال یا بازگشت به تهران یا هجوم جمعیت به چند نقطه خاص در تهران است که به جای آرامش و تمدد اعصاب، تنش و تخریب اعصاب را نصیب مردم می کند.

به گفته وی منشأ این موضوع به سه مساله بازمی گردد. او اظهار کرد: مساله اول عدم نظم زمانی تقویم تعطیلات در کشورمان است. برخلاف کشور ما که تعطیلات مناسبتی به سبب اتکا به ماه های قمری چرخش دارند و عملا قابل برنامه ریزی نیستند، تقویم کشورهای توسعه یافته منظم است و روزهای کاری و تعطیل از پیش حتی برای ده ها سال آینده مشخص هستند. از همین رو است که در ایران در موارد زیادی تعطیلات مناسبتی نظم امور را برهم زده و برای مثال پس از پنج شنبه و جمعه تعطیل، دو روز تعطیلی در دوشنبه و سه شنبه ظاهر می شود. نتیجه چنین وضعی از دست رفتن کل هفته است.

او ادامه داد: طرفداران وضع موجود تعطیلات باید پاسخگوی هزینه ها و زحمات مردم به سبب فقدان نظم و بی برنامگی ناشی از بی نظمی زمانی باشند. در هر حال باید انتخابی میان نظم و مناسبتی زندگی کردن که چندان سازگاری با نظم ندارد، کرد. در کشور ژاپن که همچون ایران سنت ها قوی و روزهای بسیار مناسبتی و همراه با مراسم و تعطیلات بودند در دوران میجی که عهد اصلاحات در این کشور است، تصمیمی اساسی گرفتند و از مناسبت ها کاسته و آن را به آخر هفته منتقل کردند و در نتیجه تعطیلی آخر هفته در این کشور دو روزه شد تا یک تقویم کاری و تعطیلاتی منظم و قابل برنامه ریزی داشته باشند. گرفتن چنین تصمیمی در ایران کار ساده ای نیست و نیازمند اراده قوی سیاسی است.

ایمانی جاجرمی به مساله دوم اشاره کرد و افزود: مساله دوم وجود نهاد فراغت و تعطیلات در کشورهای توسعه یافته و نبود یا ضعف آن در ایران است. در کشورهای توسعه یافته صدها آژانس، سازمان و موسسه پدید آمده که به کار خدمات رسانی به گردشگران و ایجاد شغل و کسب درآمد مشغولند. ده ها ابزار موبایلی برای تنظیم برنامه گردشگری وجود دارد ضمن آنکه در سایر کشورهای توسعه یافته عوارض منصفانه ای که از فعالان صنعت گردشگری گرفته می شود و تامین منابع مالی لازم برای شهرداری ها، امکان تداوم فعالیت برای فعالان و حفظ نرخ های خدمات منصفانه را فراهم می کند. او درباره اینکه باید بازار اقامتگاه در شهرهای توریستی ساماندهی شود، اظهار کرد: کشورهای با مساحت اندک مانند اتریش و سوئیس توانسته اند با تدارک هتل ها و اقامتگاه های عمومی ضمن حفظ طبیعت ممتاز و یگانه خود امکان اقامت و فراغت را به متقاضیان بدهند. اما در ایران، سازمان های دولتی و حکومتی با اشغال بهترین موضع ها، انحصار استفاده از طبیعت را برای کارکنان و مدیران خود فراهم آورده اند. مساله ای که با عدالت اجتماعی سازگار نیست. رئیس موسسه مطالعات و تحقیقات دانشگاه تهران با اشاره به مساله سوم گفت: مساله سوم، بی توجهی به امکانات موجود است.

در حال حاضر انتخاب های بالقوه زیادی برای مردم تهران برای گردشگری و فراغت در همین اطراف تهران وجود دارد که آنها را بی نیاز از شمال رفتن پر مساله می کند. برای مثال مناطق حفاظت شده طبیعی زیادی هستند که در یک نگاه سنتی و کهنه همواره درهای خود را به روی مردم بسته و تنها خواص یا قانون شکنان هرازگاهی از مواهب آنها بهره مند می شوند. این مناطق باید برای مردم قابل دسترسی باشد و با برنامه ریزی مناسب می توان از نگرانی تخریب آنها نیز کاست. کشور نیوزیلند در این زمینه دارای تجربه های زیادی است که می تواند مورد استفاده مقامات محیط زیستی ما برای طراحی و پیاده کردن برنامه های گردشگری طبیعی و تدارک امکانات لازم قرار گیرد.

منافع دو روزه شدن تعطیلات برای اقتصاد شهر

حبیب الله طاهرخانی صاحب نظر اقتصاد شهر نیز در این باره به «دنیای اقتصاد» گفت: شرایط موجود اقتصاد که به شدت نیازمند ابزار کارآمد برای خروج از رکود است، از طریق فعال سازی واقعی صنعت گردشگری به عنوان کوتاه ترین مسیر برای رسیدن به رونق اقتصادی، می تواند حداکثر ظرف 5 تا 6 ماه، متحول شود. برای این منظور، کافی است فرصت زمانی برای خانوارهای ایرانی بابت سفر و تفریح ایجاد شود تا بدون نیاز به سرمایه گذاری های عظیم در کوتاه مدت، با استفاده از امکانات موجود در شهرهای توریستی و مناطق گردشگری، امکان رشد اقتصادی از محل افزایش تولید و خدمات مرتبط با این صنعت، فراهم شود. او ادامه داد: ضمن آنکه با ساماندهی نظام تعطیلات در ایران، بخش خصوصی انگیزه کافی برای سرمایه گذاری در پروژه های تفریحی و گردشگری داخل شهرها و به خصوص شهرهای توریستی پیدا می کند و بازار ویلاداری حرفه ای جایگزین ویلاهای شخصی و تخریب جنگل ها (زمین خواری) می شود.

طاهرخانی تاکید کرد: بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در هر بازاری، اولین نگاه خود را به میزان بازدهی بر حسب زمان در آن بازار و مقایسه آن با نرخ بازدهی سایر بازارها معطوف می کند. این نگاه به صورت خودکار به حجم تقاضای بالقوه و تقاضای موثر برای استفاده از خدمات و محصولات آن بازار ختم می شود.

او با بیان اینکه اصل مشکل گردشگری شمال این است که سفر به این مناطق تابع تعطیلات مناسبتی شده است، گفت: این مناسبات ها هم به ظرفیت محدود گردشگری در این مناطق فشار می آورد و هم خدمات گردشگری را از حالت حرفه ای خود خارج کرده و باعث شده گروهی، با غنیمت شمردن، تعطیلات مناسبتی چندروزه، کاسبی های زودگذر با قیمت های فوق العاده بالا و غیرطبیعی را به گردشگران تحمیل کنند. این موضوع ذهنیت بدی بین گردشگران ایجاد می کند. بدترین شکل کاسبی، اجاره ویلا با قیمت های بالا در برخی شهرها و نبود ویلای اجاره ای در تعطیلات مناسبتی در سایر شهرهای شمالی است. همین موضوع سبب شده در چند سال اخیر، افراد به داشتن ویلای شخصی گرایش پیدا کنند و در نتیجه، تقاضا برای تغییر کاربری اراضی سبز و تجاوز به زمین های جنگلی و منابع طبیعی تحت تاثیر ویلاسازی های شخصی افزایش پیدا کرده است. اما اگر عرضه مطمئن باثبات و با قیمت مشخصی وجود داشته باشد حتی مالکان ویلاهای شخصی هم تشویق به استفاده از بازار ویلاداری حرفه ای خواهند شد.

به گفته وی با ساماندهی تقویم تعطیلات کشور مد مسافرت ها نیز متحول می شود. به این شکل که گرایش گردشگران از ویلاهای شخصی، به سمت هتل ها و کمپ های گردشگری و اجاره ویلاهای مجهز با همه خدمات و امکانات، خواهد رفت. او به مشکل تغییر مد مسافرت ها در کشور نیز اشاره کرد و گفت: در سایر کشورها، حمل و نقل عمومی، مسافرت ها را پشتیبانی می کند. در ژاپن تعطیلات آخر هفته در توکیو، عمده پایتخت نشین ها را به کیوتو -یک منطقه گردشگری خوش آب و هوا- می کشاند اما غالب سفرها به این منطقه که در 200 کیلومتری توکیو واقع شده، با قطار سریع السیر و در حدود یک ساعت انجام می شود.

او اضافه کرد: با اصلاح تعطیلات و توسعه فرهنگ گردشگری، لازم است همزمان سیستم های هتلینگ و سیستم حمل و نقل عمومی نیز توسعه پیدا کند. طاهرخانی در بخش دیگری از صحبت های خود به منافع دوروزه شدن تعطیلات برای اقتصاد شهر اشاره و عنوان کرد: در خیلی از کشورهای اروپایی، دولت های محلی، بخشی از بودجه سالانه شان را از محل دریافت مالیات از هتل ها و مراکز اقامتی تامین می کنند. این نوع تامین مالی شهرداری ها در کشورهای اروپایی خیلی مرسوم است. در حال حاضر در کشورهای اروپایی، در هتل ها یک نوع مالیات شهرداری وجود دارد که حداقل معادل 3تا 4 درصد از هزینه مسافر برای شهرداری است که جدا در فاکتور خدمات هتل، برای مسافر لحاظ می شود. این مالیات، در شهرهای توریستی جهان، برای شهرداری ها درآمدزایی قابل توجهی به همراه دارد و یکی از منابع مالی پایدار و سالم برای پوشش هزینه های اداره شهر محسوب می شود.

اولین ثمره ساماندهی تعطیلات

میثم بصیرت، پژوهشگر و استادیار مدیریت شهری دانشگاه تهران نیز با بیان اینکه طرح موضوع مدیریت تعطیلات و به ویژه آخر هفته، سال هاست که مورد بحث محافل مختلف از قبیل هیات وزیران، اتاق بازرگانی، مجلس و از این قبیل قرار دارد. به نظر می رسد ساماندهی تعطیلات و نیز هدفمند کردن آن در آخر هفته می تواند اثرات مثبتی به همراه داشته باشد. نخستین ثمره آن، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان تهران است که اینک هر ساله با تنزل آن مواجه هستیم. برخورداری شهروندان از تعطیلات هدفمند و متعادل می تواند به آنها فرصت بازسازی روحی-روانی را بدهد و آنها را قادر به تولید فکری و اقتصادی جدی تری سازد، چراکه آنها رنج آلودگی هوا و سطح پایین خدمات و امکانات سکونتی تهران را همواره دغدغه ای جدی در این حوزه می دانند و فرصت تعطیلات می تواند منجر به نوسازی توان ایشان شود. به گفته وی روشن است که چرخه عظیم مالی آن به عنوان یکی از منابع در آمد و ایجاد اشتغال در سطح محلی می تواند رهیافتی برای توسعه اقتصادی باشد و می تواند موجب تعادل بخشی و رفع محرومیت های سرزمینی شود. در این خصوص درضمیمه آخر هفته «دنیای اقتصاد» مطالب و گزارش های مفصل و مبسوطی مندرج است که زوایای بیشتری را روشن و نکات مثبت و منفی تعطیلات دو روزه به خوبی موشکافی می کند.

« دنیای سفر » این نوشته را از « روزنامه دنیای اقتصاد » آورده است. واکاوی، پی گیری، نگارش و آفرینش، شایسته سپاسگزاری است.
جاباما

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
3 + 0 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1