پنجره اتاق گردشگران مقابل آرامگاه فردوسی!

5 خرداد 1395 - 14:20 dsfr.ir/xg1gs

پنجره اتاق گردشگران مقابل آرامگاه فردوسی!
میثم دهقانی
تابلوهای راهنما در اطراف آرامگاه فردوسی

اواسط بهمن ماه سال 93 بود که شهرداری مشهد در سایت «مرکز اطلاع رسانی مناقصه ها و مزایده های ایران» یک آگهی متنشر کرد: «مناقصه ساماندهی و توسعه شهر تاریخی توس به مساحت 3500 هکتار»، طرحی که بعدها جای خود را به مناقصه «ساماندهی و توسعه شهر تاریخی توس» در قالب یک طرح گردشگری داد.

از سوی دیگر بیش از یک سال و نیم است که طرح «تفصیلی» توس روی زمین مانده و در حالی که هنوز فکری برای آن نشده، صحبت از طرح جامع منفصل شهری در 3500 هکتار زمین می شود، طرحی که برای آن پیشنهاداتی مانند ساخت هتل پنج ستاره مقابل آرامگاه فردوسی نیز چندان عجیب نبوده است.

به نظر می رسد اجرایی شدن چنین طرح هایی به مرور راه را برای سنگ اندازی های متعدد جلوی طرح های میراثی باز گذاشته و برخی با استفاده از حمایت های قانونی، به مرور به زمین خوارانِ بافت تاریخی توس تبدیل می شوند.

اگر 20 سال زمان را به عقب برگردانیم، زمانی که رهبر معظم انقلاب از توس بازدید کردند و پس از 4 ماه، مجموعه 360 هکتاری توس شامل ارگ، برج و بارو در 35 کلیومتری شمال مشهد در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و حتی پس از آن شورای احیای توس تشکیل شد، می توان به تاریخ پر اهمیت این شهر تاریخی پی برد، تاریخی که پیش از اسلام نیز وجود داشته است و سراینده بزرگ شاهنامه بنای توس را به «جمشید» و تجدید بنای آن را به «طوس پسر نوذر» که پهلوان و سپهسالار ایران بوده است، نسبت می دهد.

آن چه از توس امروز باقی مانده

اگر توس در قرون چهار و پنجم هجری بسیار پررونق و مامن اصلی اندیشمندان ایرانی و اسلامی بود - تا آنجا که 450 نفر از بزرگان علم و ادب قرون اولیه اسلامی تا قرن ششم و هفتم هجری از اهالی توس بودند و چهار شارع دین اسلام هم در دل این شهر نشر و نمو یافتند - در حال حاضر آن شهر، پهنه ای تاریخی است که نامش به نام فردوسی، بزرگترین سراینده پارسی گو گره خورده است.

حتی بر اساس شواهد و عکس های هوایی سال 1338، در پهنه تاریخی توس سال 1340 به جز آرامگاه فردوسی محوطه باغ-آرامگاه و یک حلقه چاه در بخش شرقی آن اثری از ساخت و ساز و سکونت وجود نداشته است. مجموعه تاریخی توس پهنه ای دایره ای شکل به وسعت حدود 360 هکتار است که در درون آن بر اساس کاوش های انجام شده تا این زمان، مجموعه ارگ « کهن دژ» و زندان تاریخی آن، بازار، مسجد و مدرسه اصلی شهر بیرون آمده است.

حصار کهن دژ تابران توس دیوار بزرگی است از خشت و گل که به طول 6 کیلومتر بر گِرد شهر تابران کشیده شده و امروزه در 24 کیلومتری شمال شهر مشهد واقع است. می گویند زمانی باروی توس 9 دروازه و 106 برج داشته که امروزه تنها 4 دروازه آن قابل تشخیص است. از سویی گفته می شود بخش اعظم توس در دل خاک نهان است. اینک این پهنه ارزشمند تاریخی در هزار پیچ تصمیم گیری های اداری و مدیریتی به جولانگاه دلالی زمین تبدیل شده که این رویه ها با انواعی از تبصره ها و مواد قانونی و غیرقانونی در بدترین شکل عرصه را بر هر گونه تفکر و طرح مناسب برای آن تنگ کرده است.

ناحیه منفصل شهری توس با وسعت 3500 هکتار

در پایان دوره دولت قبلی، در حالی که تا پیش از این هرگونه افزایش حداقلی در محدوده های شهری با انواع موانع قانونی و حقوقی مواجه می شد، پهنه ای به وسعت 3500 هکتار به عنوان ناحیه منفصل شهری توس، با تصمیم شورای عالی شهرسازی و معماری و با حداقل پشتوانه های فنی و قانونی به محدوده شهر مشهد افزوده شد.

این تصمیم در حالی رسمیت اداری و قانونی یافت که تا پیش از سال 1392، انواعی از طرح ها برای پهنه تاریخی توس تهیه شده بود. طرح ها و برنامه هایی که با رخداد دلالی زمین، حداقل زمینه اجرایی را ندارد.

در وضع موجود، جمعیت ساکن درون حصار توس و پیرامون آن که تا پیش از این در حداقلِ تعداد (حدود 2500 نفر) بوده اند، به بیش از 10 هزار و 200 نفر افزایش یافته که این روند در حال تشدید است.

اولویت طرح منفصل شهری و علت اصلی طراحی آن، مردم داخل «باره» توس هستند. قرار است با این طرح مردم با خود انگیختگی به مرور با یک سری مشوق از باره خارج شوند و در مناطق اطراف ساکن شوند و «باره» آزاد شود و اگر منطقه مسکونی هم باقی ماند، بسیار محدود و کنترل شده باشد. به عبارتی توس تبدیل به پربازدیدکننده ترین منطقه تاریخی کشور شود.

گردشگران، پنجره اتاق شان را به روی آرامگاه فردوسی بگشایند!

اما این طرح هم با وجود برگزاری چندین مناقصه حدود سه سالی است که روی زمین مانده. مهمترین شهر دوره اسلامی اکنون با نفوذ برخی در مراکز تصمیم گیرنده، جولانگاه زمین خواران و زمین بازان شده است؛ به گونه ای که در یک دهه زمین های کشاورزی بزرگ آن که روی عرصه تاریخی توس قرار دارند، با نازل ترین قیمت خریداری و با چندین برابر قیمت در ابعاد کوچک برای ساخت و ساز فروخته شده و به مرکز بورس زمین بازان تبدیل شده است.

از سوی دیگر از جکرگی و کبابی تا معتادان و قاچاقچیان مواد مخدر و حاشیه نشینان همگی در این منطقه قابل رویت اند. کامیون و وسایط نقلیه سنگین از وسط بلوار فردوسی رد می شود، مجوز ساخت بیش از یک طبقه صادر می شود، اما آنچه باعث حیرانی بیش از حد می شود، ورود هتل سازان به عنوان مُنجیان توس به این عرصه است. سرمایه گذارانی که حتی واهمه ای ندارند تا پیشنهاد دهند روبروی آرامگاه فردوسی هتل 5 ستاره ساخته شود؟! تا گردشگران صبح هنگام پنجره را به روی آرامگاه فردوسی بگشایند!

با یک مقایسه کوتاه نسبت به رفتار مسئولان و سرمایه گذاران بخش خصوصی با بافت های تاریخی داخلی و خارجی، می توان این سوال را مطرح کرد که آیا این هتل داران حاضرند در کشورهای پیشرفته مانند فرانسه، اسپانیا یا ایتالیا نیز چنین پیشنهادی را برای بقای یک شهر تاریخی آن هم رو به روی آرامگاه یکی از بزرگترین شاعران آن کشور و روی یک عرصه تاریخی بی بدیل بدهند؟

آیا بهتر نیست چنین منجیانی برای باقی گذاشتن نام نیک از خود، به دانشجویان علاقه مند در حوزه تاریخ، باستان شناسی، معماری، ادبیات و هنر بورسیه بدهند تا در مورد توس و فردوسی و سایر بزرگان آن به تحقیق و پژوهش بپردازند؟ یا یک مرکز توس شناسی یا بنیاد فردوسی راه اندازی کنند و با فراهم کردن بستر پژوهش به انتشار کتب علمی و ساخت فیلم های مستند در این زمینه کمک کنند؟

آیا بهتر نیست این علاقه مندان به حوزه گردشگری زیر نظر سازمان میراث فرهنگی به احیاء باروی های تاریخی توس کمک کنند یا در حمایت از توس شهرکی را برای انتقال ساکنان در اطراف منطقه بسازند و سپس با آزاد سازی عرصه و کمک به کاوش های باستان شناسی به توسعه صنعت گردشگری فرهنگی-تاریخی کمک کنند؟

یکی دو سال است بر اساس آن چه دیوارهای توس هم از آن حکایت دارند و زمین های شهر تاریخی خرید و فروش می شوند، زمین بازان بدون اغراق تا بیخ گوش آرامگاه فردوسی را خرید و فروش می کنند و تا زمین چسبیده به «کهن دژ» توس ساخته شده است. چه ضرورتی دارد که به جای جابجایی ساکنین، سخن از طرح های گردشگری زده شود؟!

کمترین تخصص، حداکثر بهره برداری

سعید سادات نیا، مسئول طرح آمایش منطقه تاریخی-فرهنگی توس که مشاور طرح تفصیلی «باره توس» نیز هست، با تأیید ارائه چنین پیشنهادی با ناراحتی فقط به گفتن چند جمله در این باره بسنده کرده و می گوید: پس از بازدید مقام معظم رهبری از مجموعه توس و آرامگاه فردوسی در سال 1375، تا زمان حاضر انواعی از طرح ها و برنامه های آمایشی و ساماندهی با نگاه حفاظت و بازآفرینی فضایی این پهنه ارزشمند تاریخی و فرهنگی تهیه شده است، اما افسوس که هر یک بنا به دلایل نامشخص سرانجامی نیافته و به کناری گذاشته شده اند.

او ادامه می دهد: این وضعیت به سمت و سویی می رود که به تازگی گروهی با ادعای سرمایه گذاری در توس، طرح ها و پروژه هایی را برای این شهر پیشنهاد داده اند که کوچکترین سنخیتی با ویژگی های تاریخی و فرهنگی این مجموعه را ندارد. به نظر می رسد دولت به دلیل مشکلات مالی تا جایی پیش رفته که حاضر است ارزشمند ترین پهنه های تاریخی و فرهنگی کشور را به صرف یک ادعا، به اشخاص و مجموعه هایی واگذار کند که تخصص، تعهد و تعلق خاطری در آنها دیده نشده و به نظر می رسد این گروه ها به دنبال حداکثر بهره برداری از این وضعیت هستند البته بدون آنکه کمترین توجهی به الزامات هرگونه اقدام در این پهنه ها داشته باشند.

طرح آمایش منطقه تاریخی فرهنگی توس چه بود؟

در اوایل دهه 80 بر اساس طرح آمایش منطقه تاریخی-فرهنگی توس که مشاور طرح شرکت «آمود» بود، تصمیم بر آن شد که ساکنان روستاهای توس «سفلی» و «علیا» جابجا شوند و عرصه زمین ها از ساخت و ساز خالی و آزاد شود و جمعیت روستای «اسلامیه» نیز افزایش نیابد و مجوز ساخت و ساز بیشتر به آن داده نشود. در طرح امکان سنجی و جانمایی که طرح مطالعاتی آن توسط مسکن و شهرسازی به تأیید رسیده بود، سه پیشنهاد مطرح شد.

نخست آنکه خانه های ساکنین خریداری شود، دوم آنکه زمین به آنها داده و خانه ها یشان ساخته شود و یا این که زمین و پول در اختیارشان قرار گیرد تا خودشان خانه هایشان را بسازند. حتی مدیر پروژه هم تعیین شد تا در روستای چهار برج که 8 کیلومتر با این روستاها فاصله داشت، ساخت و ساز صورت بگیرد و عرصه ی تاریخی از هجمه ساخت و سازهای غیر ضروری نجات پیدا کند. همچنین با انتقال این روستاها به مکان دیگر قرار بود برای ساکنان بازار و کارگاه صنایع دستی راه اندازی شود تا این افراد به مرور به بیرونِ باره منتقل شوند، سپس درون باره را برای فعالیت های گردشگری، تفریحی، فرهنگی چون شاهنامه خوانی، ورزش های باستانی و فعالیت های ادبی و هنری به کار گیرند.

اما حالا نه تنها این روستاها جابجا نشده ، بلکه با آوردن امکاناتی چون آب و برق و گاز زمزمه هایی برای تلاش به منظور گرفتن مجوز ساخت دو طبقه شنیده می شود تا شاید در دهه بعدی این دو طبقه نیز تبدیل به مجوز ساخت برج و پاساژ شود و گردشگران برای دیدن آرامگاه فردوسی از بالای یکی از برج ها صف بکشند!

حدود 10 سال پیش طرح آمایش سرزمین توس آماده شد و مصوبه گرفت و به پایان رسید، اما این طرح مطالعاتی هرگز از محدوده کاغذ بیرون نیامد و به اجرا نرسید. چون تصمیم های سریع و غیر کارشناسی در ساختار اداری و مدیریتی تشدید کننده و دستاویز زمین بازی ها و کسب منافع بسیار برای تعدادی دلال شد و هرگز نگذاشت این طرح کارشناسی به فرجام برسد.

چشم انتظاری یکساله مصوبات طرح تفصیلی

در دولت یازدهم باردیگر بحث شورای احیا توس مطرح شد و در اواخر اردیبهشت 94 محمد حسن طالبیان - معاون میراث فرهنگی - در این باره گفت: «با مشاور قبلی طرح (شرکت آمود) صحبت کردیم تا با بررسی های لازم طرح و چگونگی مواجه با مسائل آن را به سمت توافقات و گرفتن مصوبات لازم هدایت کند و پس از مطرح شدن آن در کمیته های اجرایی و شورای فنی، یک تصمیم درست و قاطع بین مسکن و شهرسازی، استانداری، میراث فرهنگی و شهرداری گرفته شود و به عنوان طرح بالادستی در شورای احیا توس تصویب و مورد اجرا قرار گیرد. البته از آنجا که دستگاه های ذی ربط در این شورا حضور دارند، مصوبات برای تمامی آنها لازم الاجرا است.»

با این وجود سادات نیا، مدیر عامل شرکت آمود اظهار می کند: طرح تفصیلی «باره توس» که تقریبا بیش از 90 درصد آن آماده است همراه با مدارکش به طور کامل تحویل داده شده و بیش از یکسال است که منتظر مصوبات آن هستیم اما تا کنون اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است.

« دنیای سفر » این نوشته را از « خبرگزاری ایسنا » آورده است. واکاوی، پی گیری، نگارش و آفرینش، شایسته سپاسگزاری است.

دیدگاه ها

  • مسعود موسوی 8 خرداد 1395 - 13:03

    در دنیای اقتصادی همه چیز فدای پول میشود .در دنیای اقتصاد کهن و باستانی و اثر تاریخی و غیره مفهومی ندارد,اینطور که بنظر میرسه دیر نیست آنروزی که داخل خود آثار باستانی نظیر تخت جمشید یا همین بغل دست ارامگاه فردوسی سوییت بسازند !

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
9 + 4 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1