نظریه تبادل اجتماعی درباره رابطه گردشگران و جامعه محلی چه می گوید؟

27 فروردین 1395 - 17:00 dsfr.ir/4f545

نظریه تبادل اجتماعی درباره رابطه گردشگران و جامعه محلی چه می گوید؟
مهدی عمیدی
باربران محلی در منطقه کوهستانی موستاق آتای چین

مشارکت جوامع محلی در توسعه گردشگری یکی از ارکان جدایی ناپذیر توسعه پایدار است.

امروزه در اغلب طرح های جامع گردشگری در مقصدهای گوناگون، بندهای متعددی برای تحقق این مهم تعبیه شده است. در ایران نیز بخش های دولتی و بسیاری از سازمان های مردم نهاد از سال ها پیش عزم خود را جزم کرده اند تا با توان افزایی جوامع بومی، بستر مناسب برای مشارکت هر چه بیش تر آن ها در توسعه اقتصادی و اجتماعی را فراهم آورند.

مشارکت اشکال گوناگونی دارد؛ از اظهارنظر و داشتن حق رای در تصمیم گیری ها تا راه اندازی بنگاه های اقتصادی کوچک به وسیله جامعه محلی و مدیریت آن ها. اما اصولا چه عاملی انگیزه کافی برای مشارکت در حوزه گردشگری را برای افراد بومی ایجاد می کند؟ چرا برخی از این افراد گاهی از مشاغل سنتی خود دست می کشند و به گردشگری روی می آورند؟ آیا همه چیز نهفته در منافع اقتصادی است؟ پس چرا بسیاری از آن ها که هیچ منفعت مستقیمی عایدشان نمی شود همچنان اصرار به حضور گردشگران در منطقه خود دارند؟

شاید بتوان به کمک نظریه تبادل اجتماعی به این سوالات پاسخ داد. اگر بخواهیم به طور مختصر نظریه تبادل اجتماعی را تشریح کنیم باید گفت که این نظریه فرض می کند که ادراک افراد از توازن میان آنچه داده اند و آنچه به دست آورده اند عامل ترغیب آنان برای برقراری ارتباط با فرد دیگر می شود. به عبارت دیگر اگر هر ارتباطی را که میان یک فرد از جامعه محلی با یک گردشگر برقرار می شود به مثابه یک معامله بدانیم، اگر جامعه محلی این معامله را به سود خود بداند برای شرکت در آن ابراز تمایل می کند.

هر چیزی می تواند در این معامله داد و ستد شود؛ پول، کالا، خدمات، دانش و اطلاعات و حتی عشق و مهربانی. در واقع انتظارات افراد از سود و بهره در این مبادله متفاوت است. با توجه به این موضوع می توان فهمید که چرا نظرات افراد گوناگون در یک جامعه درباره توسعه گردشگری با یکدیگر فرق می کند. این نظریه چگونگی شکل گیری و تداوم رابطه میان جامعه محلی و گردشگر را در چند مرحله توضیح می دهد.

نخستین چیزی که موجب تمایل به برقراری ارتباط می شود، نیاز است. در واقع تا یکی از طرفین معادله احساس نیاز نکند و پاسخ نیاز خود را در فرد مقابل نبیند هرگز رابطه ای به وجود نخواهد آمد. جامعه محلی در پی بهبود شرایط اقتصادی به بازار گردشگری روی می آورد. گردشگران برای کسب اطلاعات و تجربیات جدید با جامعه محلی ارتباط برقرار می کنند.

برخی افراد محلی تنها برای آنکه در مقابل گردشگران احساس غرور و افتخار کنند از عظمت تاریخ و فرهنگ خود به آنان می گویند و برخی دیگر برای آنکه با مهمان نوازی خود دوستان جدید بیابند وارد این بازی می شوند. حال که انگیزه اولیه برای برقراری ارتباط وجود دارد مرحله دوم که شکل گیری رابطه است آغاز می شود. در ابتدا هر کدام از طرفین ذی نفع به ارزیابی شرایط می پردازد. اگر این گونه بپندارد که برقراری رابطه او را به هدفش می رساند یا برای او سودمند است یا دست کم در مقابل آنچه در این مبادله از دست می دهد چیز ارزشمندی به دست می آورد رابطه شکل می گیرد. در غیر این صورت، حتی اگر نیاز وجود داشته باشد از آنجا که رابطه را منصفانه و برای رفع این نیاز مفید فایده نمی داند، پا پس می کشد. دو عامل اساسی که در این مرحله می تواند بسیار تاثیرگذار باشد قدرت و میزان وابستگی افراد به برقراری این رابطه است.

بسیاری از افراد بومی که با توسعه گردشگری مخالف هستند، گردشگران را در مقایسه با جامعه محلی در مقام قدرت می دانند. از سوی دیگر معیشت جامعه بومی را نیز به شدت وابسته به حضور گردشگران می بینند. از نظر این افراد این دو ویژگی سبب بر هم خوردن توازن در این مبادله می شود و همه چیز را به سود گردشگران، دستخوش تغییر می کند. بعد از شکل گیری رابطه مرحله آخر فرا می رسد، ارزیابی نتایج و پیامدهای آن. در این مرحله جامعه از خودش می پرسد منهای تمام پیش فرض هایی که داشته است در عمل چه داده و چه گرفته. ارزیابی این مرحله منشا بروز بسیاری از اختلاف نظرها در جامعه است.

 اغلب آن هایی که در خط مقدم گردشگری هستند و از این صنعت به طور مستقیم بهره اقتصادی می برند همین قدر که دخل و خرجشان با هم بخواند به ادامه این معامله راضی هستند. اما آنها که در منافع اقتصادی به طور مستقیم شریک نیستند، فراتر از این می اندیشند. اینجاست که بحث اثرات اجتماعی و محیط زیستی حاصل از حضور گردشگران پررنگ می شود و اگر جامعه، گردشگری را در این موارد مخرب بداند شکافی عمیق میان افراد یک جامعه با خودشان و تعارضی شدید میان بخشی از جامعه با گردشگران ایجاد خواهد شد.

در مجموع آنچه اساس نظریه تبادل اجتماعی را تشکیل می دهد وجود جریان دوسویه تبادلات است. اگر در این جاده دوطرفه داده و ستانده در توازن با یکدیگر نقل و انتقال نیابند، حتما یکی از طرفین به زودی دچار فرسایش خواهد شد و از ادامه رابطه باز می ماند. گردشگری برای بسیاری از مقصدهای روستایی یا دورافتاده ماننده نیرو و پتانسیل ذخیره شده در پشت یک سد است. اگر افراد جامعه بومی برای بهره مندی از منافع آن، حوضچه های کوچک خودشان را تا پیش از باز شدن سد نساخته باشند، آنچه به جای معیشت بهتر و بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی عایدشان می شود سیلی است که تمام منابع اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی آن ها را با خود می برد.

« دنیای سفر » این نوشته را از « دنیای اقتصاد » آورده است. واکاوی، پی گیری، نگارش و آفرینش، شایسته سپاسگزاری است.

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
18 + 0 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1