ترک های فراموشی بر پیکر کوه خواجه سیستان

23 فروردین 1395 - 10:20 dsfr.ir/kw7ty

ترک های فراموشی بر پیکر کوه خواجه سیستان
wisgoon.com
کوه خواجه زابل

چگونه می توان پرونده کوه خواجه را در فهرست پیشنهادی به یونسکو نگه داشت و اعلام کرد که قصد داریم آن را جهانی کنیم وقتی هنوز بعد از گذشت 9 سال برای آن حتی یک پایگاه میراث ملی نیز تشکیل نداده ایم؟

کوه خواجه (کوه اوشیدا) یا (کوه رستم)، تنها عارضه طبیعی دشت سیستان است که در 30 کیلومتری جنوب غربی شهر زابل قرار دارد. این کوه ذوزنقه ای شکل که نزد سه دین اسلام، مسیحیت و زرتشت مقدس است، از سنگ های بازالت سیاه رنگ تشکیل شده و مانند جزیره ای در میان دریاچه هامون قرار گرفته است.

در اطراف این کوه تعداد زیادی آثارباستانی از دوران ساسانیان، اشکانیان و بقایای اماکن اسلامی و معبد بودایی باقی مانده است. ارنست هرتسفلد در سال های 1925 و 1929 میلادی با بررسی این مجموعه عنوان «تخت جمشید خشتی» را برای مجموعه کاخ ها برگزید.

اما این اثر که سال 2007 در فهرست پیشنهادی یونسکو به ثبت رسیده، در معرض صدمات متعددی قرار دارد؛ از رفتن گردشگران روی دیوارهای سست خشتی آن گرفته تا عدم توجه به کاوش های باستانشناسی نیمه کاره اش. گردشگرانی که وارد این محوطه تاریخی شوند در ابتدای ورود با تابلویی مواجه خواهند شد که اطلاعات اولیه این کوه را به آن ها می دهد اما این تابلو به حدی نامناسب است که کمتر گردشگری رغبت به خواندن آن می کند.

اگر این کوه گردشگری هم داشته باشد با رفتن آن ها روی بناهای سست و خشتی آسیبی به آن وارد می شود که جبرانش بسیار زمان گیر و یا ناممکن است. بالا رفتن از کوه خودش مصیبتی است. به خصوص اگر روزهای قبل باران زده باشد در آن صورت است که باید مراقب بود در گل فرو نرفت. آن زمان بالای کوه و روی بنای خشتی اگر حواس گردشگران نباشد، حتما در چاله هایی فرو می روند که در اثر ریزش بنا و یا شسته شدن خاک و گل آن، فرو رفته است.

بازدید از این بنای خشتی باید منوط به اطلاعلات قبلی باشد چون این جاذبه گردشگری مهم سیستان، راهنمای گردشگری ندارد تا برای بازدیدکنندگان توضیح بدهد بخش های مختلف این بنا چه کاربری داشته اند. حتی در جای جای این بنا هیچ تابلویی نصب نشده تا حداقل جبران نبود راهنما شود. دور تا دور کوه خواجه و تا جایی که کوه اجازه داده، فنس کشی شده و تنها یک مسیر ورودی به کوه وجود دارد که در جلوی آن هم ساختمان یگان حفاظت مستقر شده است در همان نزدیکی و کنار تالاب تعدادی آلاچیق درست شده که این کار هم در سال های قبل انجام شده است.

این بنای تاریخی ورودیه ندارد و تنها کاوش باستان شناسی که در آن انجام شده توسط منصور سید سجادی در سال 78 اتفاق افتاده است. در این کاوش تعدادی سکه شاپور ساسانی، نقاشی های دیواری و نقش برجسته و آثار معماری کشف شد و به دلیل نبود اعتبار پس از یک فصل کاوش، روی آن سقف زدند تا شاید با واریز اعتبار و توجهی دیگر، این سقف باز شده و کاوش در آن ادامه پیدا کند. البته این سقف زدن ها کار باستان شناسان نبود بلکه وقتی مدیران وقت میراث فرهنگی متوجه شدند باران های سیستان باقی مانده کار باستان شناسان را می شوید و از بین می برد، روی آن سقف زدند.

علیرضا خسروی که مدیریت اداره میراث فرهنگی زابل را تا چندی پیش در اختیار داشت، در این باره توضیح داد که سال 74 رمی بوشارلا رئیس انجمن ایران شناسی فرانسه از این کوه بازدید کرد و به دنبال یک المان معماری می گشت. متوجه شدیم که او می گوید در نزدیکی جایی که قبلا کاوش شده، یک طاق ورودی زیبایی وجود داشته و او به دنبال آن طاق می گردد. به او گفتیم که چند روز پیش فروریخت. او ناگهان بر زمین نشست و بر سرش زد چرا که یک برگ از هویت معماری ایرانی گم شده بود. از ناراحتی او، من به خودم آمدم که چطور می شود یک فرد خارجی برای یک اثر تاریخی در ایران آنقدر ارزش قائل باشد ولی ما به آن اهمیتی ندهیم.

وی ادامه داد: گویا برای هیچکس این کوه و ارزش معماری و میراثی آن اهمیتی ندارد. چون از سال 74 تا الان کارگروه منظمی برای مرمت، مطالعه و ساماندهی مسیرهای گردشگری تشکیل نشده است چون یا توان و یا اراده و خواستی برای آن وجود ندارد.

خسروی گفت: گردشگران این بنای تاریخی نمی دانند زمانی که این بنا سالم بوده، چه شکلی داشته است چون هیچ طراحی برای آن انجام نشده است. اکنون وقتی گردشگران روی حیاط مرکزی می روند کسی نیست که به آن ها بگوید بالاتر نیز یک بنای آتشکده بوده که از آن تنها یک سکو باقی مانده است. و یا اینکه در زمان های گذشته این کوه یک راه سنگفرشی برای ورود افراد به آن و یا راه آب داشته است. قصد داشتیم تا این آبشار و راه آب را احیا کنیم ولی اعتبار نرسید. گویا این کوه یک چوب هری پاتر می خواهد تا ساماندهی شود. اعتباری هم که لازم دارد بسیار زیاد است بنابراین همه آن را فراموش کرده اند.

وی درباره گردشگران این بنای تاریخی هم تصریح کرد: پس از برجام تعداد گردشگران خارجی بازدیدکننده از این کوه و شهر سوخته افزایش داشت به نحوی که امسال 5 گروه خارجی از آلمان ایتالیا، چین و فرانسه برای بازدید آمدند.

یکی از بزرگ ترین دیوارهای تاریخی جهان که 3 طبقه ساختمان را نشان می دهد، در این بنا وجود دارد و از آن ارتفاعی حدود 33 متر باقی مانده است. در تعدادی اندک از محوطه های باقی مانده این کوه جایی که هیچ گردشگری نمی داند چه کاربری داشته، مرمت هایی هر چند اندک انجام شده و با کاهگل مانع تخریب بیش تر این بناها شده اند. زیباترین گچ بری های دوره اشکانی و ساسانی نیز در اینجا وجود دارد اما قابل مشاهده نیست چون به گفته خسروی، به دلیل حفاظت بیشتر از نظرها پنهان شده است. خسروی معتقد است که تفکر ساخت بسیاری از المان های معماری در مساجد و اماکن مذهبی از همین کوه خواجه الهام گرفته شده است.

پایگاه ملی کوه خواجه یک مدیر دارد که محل استقرارش در شهر زاهدان و در حدود 250 کیلومتری شهر زابل است. بنابراین نمی تواند به طور دائم در محل کار خود حضور داشته باشد. هر چند اگر بود، اعتباری در اختیار نداشت که بتواند برای این پرونده پیشنهادی میراث ایران در یونسکو کاری انجام دهد.

غافل ماندن از مهم ترین جاذبه گردشگری و تاریخی زابل در حالی است که این میراث ملی در نزدیکی میراث جهانی شهر سوخته قرار دارد. شهر سوخته ای که به واسطه کاوش های باستان شناسی انجام شده در آن یکی از شگفت انگیزترین شهرهای تاریخی جهان نامیده می شود و گردشگران آن می توانند ضمن بازدید از شهر سوخته، دهانه غلامان به کوه خواجه بروند و بر فراز آن نظاره گر باقی مانده های تالاب هامون باشند.

ظرفیت دیگر کوه خواجه استفاده از گردشگران زرتشتی است چرا که این کوه برای آن ها محل مقدسی به شمار می آید و می توان از این ظرفیت برای رونق دادن به گردشگری کوه خواجه استفاده کرد.

با وجود مشکلاتی که کوه خواجه در اثر بی توجهی مدیران میراث فرهنگی استان سیستان و بلوچستان و متولیان کشوری دارد، این پرسش بوجود می آید که چگونه می توان این پرونده را در فهرست میراث جهانی و پیشنهادی به یونسکو نگه داشت و اعلام کرد که قصد داریم آن را جهانی کنیم وقتی هنوز بعد از گذشت 9 سال برای آن حتی یک پایگاه میراث ملی نیز تشکیل نداده ایم و اعتباری به آن تزریق نمی کنیم؟

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
9 + 8 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1