ایران واقعا ارزان ترین مقصد سفر است؟

29 فروردین 1396 - 10:30 dsfr.ir/j97y4

ایران واقعا ارزان ترین مقصد سفر است؟
میثم رودکی / دنیای سفر
بازدید راهنمایان گردشگری از کاخ جهانی گلستان

کالبدشکافی گزارش مجمع جهانی #اقتصاد و بررسی اقتصادی مثبت یا منفی بودن شاخص ارزانی #سفر.

چندی پیش مجمع جهانی اقتصاد که یکی از مهم ترین سازمان های اقتصادی بین المللی است، گزارش رقابت پذیری گردشگری 2017 را منتشر کرد که بر اساس آن وضعیت کلی گردشگری و رقابت پذیری این صنعت در مناطق و کشورهای مختلف جهان مورد سنجش قرار گرفته بود. در این گزارش که هر دو سال یک بار منتشر می شود، بار دیگر همانند سال 2015 ایران از نظر شاخص رقابت پذیری قیمتی در رتبه نخست جهان قرار گرفت. مروری بر زیرشاخص هایی که رقابت پذیری قیمتی را تشکیل داده اند، نشان می دهد عواملی که برای سنجش هزینه و در واقع رقابت پذیری بخش گردشگری در نظر گرفته شده اند، می تواند با برآوردهای نادرست یا تورش همراه باشد. در واقع گرچه این گزارش اطلاعات مناسبی را برای برآورد هزینه سفر به یک کشور در جهان فراهم می کند، اما در برخی کشورها انتقاداتی به روش شناسی آنها وارد است.

مالیات بر بلیت ها و هزینه های فرودگاهی، شاخص قیمت هتل بر اساس دلار آمریکا، شاخص برابری قدرت خرید و میزان قیمت سوخت بر اساس سنت (هر 100 سنت یک دلار است) پرداختی به ازای هر لیتر، زیرشاخص هایی هستند که در این گزارش برای سنجش رقابت پذیری قیمتی بخش سفر و گردشگری درنظر گرفته شده اند. این شاخص ها به رغم جامعیتی که دارند، ممکن است در برخی موارد در جوامعی که اقتصادهای دولتی دارند یا به نحوی سرکوب های قیمتی را تجربه می کنند، با برخی تورش ها همراه شود. امتیاز ایران در این شاخص در سال 2015 برابر با 6/ 6 بود که در سال 2017 با اندکی افزایش به 7/ 6 رسید. به همین دلیل بررسی زیرشاخص ها و روش شناسی این رتبه بندی لازم به نظر می رسد و نکات جالبی را به همراه دارد. البته فارغ از این پرسش روش شناسانه، سوال دیگری نیز وجود دارد که آیا ارزانی سفر به خودی خود مزیت محسوب می شود؟ به این ترتیب در دو نگاه به بررسی این موضوع می پردازیم: نگاه نخست به تورش های محتمل در سنجش ایران به عنوان ارزان ترین مقصد سفر پرداخته و در نگاه دوم به این موضوع توجه می کنیم که آیا ارزانی سفر به خودی خود مزیت است؟

تورش های محتمل در رقابت پذیری قیمتی

همان طور که گفته شد، ایران در سال 2015 در زمینه رقابت پذیری قیمتی سفر و گردشگری در جهان به رتبه نخست جهانی دست یافت؛ با این حال، یکی از مهم ترین نکات موجود در این گزارش که با نگاه نخست نیز به چشم می آید، عدم اعلام شاخص قیمت هتل در ایران است که می تواند بر وضعیت رقابت پذیری قیمتی این صنعت و تعیین جایگاه ایران در جهان موثر باشد. از سوی دیگر ایران از نظر مالیات روی بلیت ها و هزینه های فرودگاهی در سال 2015 با کسب امتیاز 3/ 97 از صد امتیاز ممکن، در رتبه سوم جهان از 141 کشور مورد بررسی قرار داشت که بر کسب جایگاه نخست در رقابت پذیری قیمتی بخش سفر و گردشگری اثر گذاشته است. در گزارش سال 2017 ایران با امتیاز 9/ 92 و سقوط 10 پله ای در این بخش، به رتبه 13 از 136 کشور مورد بررسی رسیده است. با این وجود می توان مشاهده کرد که به رغم این تغییرات، رتبه ایران از مقام نخست در رقابت پذیری قیمتی گردشگری جهان تغییر نیافته است.

حال که ایران از نظر این گزارش به رتبه نخست در رقابت پذیری جهانی دست یافته است، این سوال پیش می آید که این رتبه چگونه محاسبه می شود و تا چه اندازه محاسبه آن قابل اطمینان است. متغیر نخست این نماگر که به مالیات بر بلیت ها و هزینه های فرودگاهی اشاره می کند، شاخصی برای سنجش هزینه نسبی دسترسی به خدمات حمل و نقل هوایی بین المللی است که با اطلاعات سال 2016 تدوین شده است. علاوه بر این، شاخص فوق مالیات مربوط به بلیت های مسافران و مالیات بر ارزش افزوده را نیز در نظر می گیرد. همچنین هزینه های مربوط به ورود و خروج هواپیماهای مسافری بزرگ و کوچک را نیز در فرودگاه های بزرگ بین المللی هر کشور لحاظ می کند. این هزینه ها شامل فرود آمدن، هزینه های مربوط به پایانه های پرواز و همچنین هزینه های امنیتی که برای پروازها مورد محاسبه قرار می گیرد نیز می شود. مالیات بر ارزش افزوده نیز از موارد دیگر مندرج در این شاخص است. هزینه های هر مسافر نیز با به کارگیری 75 درصد از ضریب بار به ازای هر صندلی در هر هواپیما محاسبه می شود. این اطلاعات عمدتا از سازمان یاتا (سازمان حمل و نقل هوایی بین المللی) اخذ شده است.

متغیر دوم این نماگر به قیمت هتل ها اشاره می کند. برای محاسبه قیمت هتل ها، میانگین نرخ اجاره اتاق برای هتل هایی با برندهای درجه یک در طول 12 ماه منتهی به اکتبر سال 2016 و برحسب دلار آمریکا مورد محاسبه قرار گرفته است. در واقع این شاخص میانگین قیمت اقامت در هتل های درجه یک هر کشوری را نشان می دهد. شاخص قیمت هتل ها با استفاده از میانگین نرخ اجاره اتاق محاسبه شده و اثر فصلی بودن نیز در محاسبات آن مورد توجه بوده است. در برخی موارد نیز اگر به روزرسانی برای سال 2016 انجام نشده باشد، از اطلاعات سال 2015 استفاده شده است.

متغیر سوم این شاخص، به برابری قدرت خرید اشاره می کند. این بخش عبارت است از نسبت ضریب تعدیل برابری قدرت خرید به نرخ ارز رسمی آن کشور برای سال 2015. این اطلاعات از بانک جهانی اخذ شده است. طبق تعریف این سازمان، ضریب تبدیل برابری قدرت خرید به معنی آن است که به چند واحد از ارز یک کشور نیاز داریم تا همان مقدار کالا و خدماتی را که با مقدار مشخصی دلار در ایالات متحده آمریکا خریداری می شود، در بازار داخلی خریداری کنیم. نرخ ارز رسمی نیز به نرخ ارزی اشاره دارد که از سوی مقامات ملی یک کشور تعیین شده یا نرخی را بیان می کند که در بازاری که از نظر قانونی با تایید آن کشور روبه رو است، تعیین شده است. این نرخ بر اساس میانگین سالانه و با استفاده از میانگین های ماهانه (نرخ پول محلی نسبت به دلار آمریکا) سنجیده می شود.

متغیر چهارم نیز به سطح قیمت سوخت اشاره دارد. این ستون قیمت خرده فروشی سوخت دیزل را برحسب میزان پرداخت چند سنت از واحد پول ایالات متحده آمریکا به ازای هر لیتر بیان می کند. این شاخص قیمت سوخت را برای سال 2014 اندازه گیری کرده است. این موارد در حالی است که در گزارش رقابت پذیری سفر و گردشگری سال 2015، اطلاعات متغیر اول برای سال 2014، متغیر دوم برای سال های 2013 و 2014 (یا حتی سال های 2011 و در مواردی 2009 و 2007)، متغیر سوم برای سال 2013 و متغیر چهارم برای سال 2012 و با استفاده از آمار این سال ها محاسبه شده بود. با توجه به این موضوع و بررسی تحولات اقتصاد ایران و جهان در سال های ذکر شده، می توان به نکات جالبی در این خصوص پی برد که از مهم ترین آنها سیاست های یارانه ای سوخت و نرخ رسمی ارز هستند.

نقش یارانه سوخت در ارزانی سفر

همه اینها درحالی است که براساس گزارش های بین المللی، ایران در بخش قیمت سوخت در سال 2015 جایگاه هشتم در جهان را در اختیار داشت اما در سال 2017 رتبه کشور به پنجم رسیده است. عامل حفظ جایگاه ایران در رتبه نخست را می توان ارزان بودن سوخت نیز دانست که ناشی از یارانه های سوختی است. سیاست های یارانه ای سوخت در بسیاری از کشورهای صادرکننده نفت از جمله ایران به ویژه در سال 2014 که در گزارش جدید مورد استفاده قرار گرفته، موجب شده است بهای سوخت در داخل کشور، کمتر از قیمت صادراتی این محصول باشد و در واقع برای کشور هزینه فرصتی ناشی از عدم صادرات آن و فروش این محصول به قیمت پایین تر در داخل، ایجاد می کند.

این یارانه سوختی که چندان هم توجیه اقتصادی ندارد، موجب شده شاخص رقابت پذیری قیمتی سفر و گردشگری در ایران و بسیاری از کشورهای مشابه به رغم ضعف در گردشگری، ارزان به نظر برسد و حتی بتواند نقص در شاخص های دیگر را به نوعی پوشش دهد، حال آنکه در واقع این سیاست هزینه های اقتصادی به این کشورها تحمیل کرده است. نگاهی به این متغیر نشان می دهد کشورهایی مانند ونزوئلا و عربستان سعودی و همچنین برخی کشورهای دیگر نفت خیز منطقه که در سایر متغیرهای این شاخص جایگاه مناسبی ندارند، به دلیل ارزان بودن سوخت جایگاه مناسبی پیدا کرده اند، در حالی که با مشکلات فراوانی در عرصه گردشگری روبه رو هستند. این تورش ناشی از عدم محاسبه یارانه سوخت برای کشورهای صادرکننده است؛ در حالی که نقش چنین یارانه سوختی در میزان سفر اتباع خارجی به ایران چندان مشخص نیست.

نرخ رسمی ارز

در زمینه برابری قدرت خرید نیز ایران در سال 2015 از سوی این سازمان معتبر بین المللی به جایگاه ششم دست یافته بود، در حالی که در سال 2017 ایران با چهار پله نزول به رتبه دهم در جهان تنزل پیدا کرده است. در چند سال اخیر، در حرکت تدریجی ایران به سوی تک نرخی کردن ارز و کاهش شکاف بین ارز رسمی دولتی و بازار، میزان نرخ ارز رسمی به تدریج افزایش یافته است. با این وجود، نرخ ارز رسمی اعلام شده همواره با مقدار واقعی آن اختلاف داشته است. اگر به منبع ارجاع گزارش یعنی بانک جهانی توجه کنیم، مشاهده می کنیم نرخ ارز رسمی برای سال 2015 حدود 2900 تومان، برای سال 2014 حدود 2600 تومان و برای سال 2013 حدود 1840 تومان ذکر شده است که البته با نرخ ارز تعیین شده از سوی بازار اختلاف دارد و از آن کمتر است. این موضوع به آن معنا است که در این گونه کشورها در مقایسه با کشورهایی که نرخ رسمی ارز در آنها وابستگی به دولت ندارد و نرخ رسمی ارز از سوی بازار تعیین می شود، ضریب تبدیل برابری قدرت خرید متفاوت می شود و رتبه ایران می تواند با تورش همراه باشد. بنابر این تحلیل، به نظر می رسد این گزارش حداقل در بخش رقابت پذیری قیمتی برای برخی کشورها دچار تورش یا برآورد اشتباه باشد.

آیا ارزانی مزیت است؟

در میان 10 رتبه برتر رقابت پذیری قیمتی سفر و گردشگری در جهان، برخی کشورهای گردشگرپذیر و موفق نیز پس از ایران قرار گرفته اند که به ترتیب عبارتند از: مصر، مالزی، الجزایر، اندونزی، بوتان، یمن، قزاقستان، تونس و هند. اگر ایران را با این کشورها که از نظر رقابت پذیری قیمتی جایگاه های بعدی را به خود اختصاص داده اند، مقایسه کنیم، می بینیم این کشورها بسیار متنوع هستند. برای مثال بررسی گردشگران ورودی به بوتان نشان دهنده این است که این کشور 750 هزار نفری، با پذیرش حدود 210 هزار گردشگر خارجی، در سال 2016 بیش از یک چهارم جمعیت خود گردشگران ورودی داشته است. اگر این میزان را با ایران مقایسه کنیم، می توان دید که ایران تنها معادل 6 درصد از جمعیت خود توانسته است توریست به کشور جذب کند. همچنین کشور بوتان با مساحت حدود 38 هزار کیلومتر مربع یعنی تقریبا به اندازه استان آذربایجان غربی، توانسته است به ازای تراکم هر کیلومتر مربع 5/ 5 گردشگر خارجی در سال جذب کند؛ در حالی که این نسبت برای ایران حدود 3 است. در واقع می توان گفت با توجه به موقعیت، شرایط فرهنگی و تاریخی و ظرفیت های مختلفی که ایران دارد، کشور ما باز هم نتوانسته است از آنها به نحو مناسبی استفاده کند و این حجم از گردشگر با توجه به قدمت، جمعیت و وسعت کشور چندان هم موفق نبوده است.

در مقایسه دیگری در این گزارش می توان کشوری نظیر هند را با ایران مقایسه کرد. این کشور گرچه به رغم جمعیت فراوان خود، در سال پذیرای بیش از 8 میلیون گردشگر خارجی بوده است اما گردشگران واردشده هزینه کرد زیادی در این کشور دارند؛ تاجایی که به طور متوسط هر گردشگر بیش از 2600 دلار در این کشور خرج کرده است، یعنی نزدیک به چهار برابر گردشگران خارجی ایران. گردشگری نقش مهمی در اقتصاد هند دارد و بیش از 21 میلیارد دلار برای این کشور درآمدزایی کرده است. مالزی نیز با پذیرش قریب به 26 میلیون گردشگر خارجی حدود 5/ 17 میلیارد دلار از این بخش کسب کرده و مصر با بیش از 9 میلیون نفر گردشگر خارجی بیش از 6 میلیارد دلار درآمد از محل هزینه کرد آنها به دست آورده اند؛ در حالی که درآمدزایی ایران از حدود 5میلیون گردشگر ورودی تنها حدود 5/ 3 میلیارد دلار است!

از سوی دیگر، نگاهی به کشورهایی که در زمره 10سرزمین با گران ترین هزینه سفر قرار دارند و بررسی آمار گردشگران آنها گویای آن است که صرفا گران بودن نمی تواند مانع از رشد صنعت گردشگری در یک کشور شود و ارزانی نیز نمی تواند ملاک صرف برای سفر به این کشورها باشد. سوئیس، بریتانیا، باربادوس، رژیم اشغالگر قدس، ایسلند، نروژ، سنگال، دانمارک، استرالیا و پرو 10 سرزمین گران از نظر رقابت پذیری قیمتی سفر هستند. در همین حال، اسپانیا از نظر رقابت پذیری قیمتی در رتبه 98، آلمان در رتبه 115، فرانسه در رتبه 118و ایتالیا در رتبه 124 قرار داشته اند. نکته جالب توجه اینجا است که 4کشور اخیر به ترتیب موفق ترین کشورها در جذب گردشگر بوده اند. برای مثال ایتالیا 6/ 48، فرانسه 77/ 83، آلمان 33، اسپانیا 65، بریتانیا 6/ 32 و سوئیس 16/ 9 میلیون نفر در سال 2014 گردشگر خارجی داشته اند. چنین امری نشان دهنده این است که عوامل دیگری نیز در این حوزه دخیل هستند و نمی توان تنها قیمت را به عنوان نقطه اتکای پیشرفت گردشگری معرفی کرد؛ گرچه این ارزانی می تواند در صورت مدیریت صحیح و بهره گیری درست از منابع موجود، برای کشورهای مشابه ایران که در آغاز راه گردشگری هستند، کمک کننده باشد؛ البته این امر منوط به بهبود زیرساخت ها و ایجاد متغیرهای بهتری برای سنجش رقابت پذیری صنعت گردشگری است.

« دنیای سفر » این نوشته را از « روزنامه دنیای اقتصاد » آورده است. واکاوی، پی گیری، نگارش و آفرینش، شایسته سپاسگزاری است.

دیدگاه شما

CAPTCHA
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
12 + 3 =
این سوال برای تشخیص اسپم نبودن می باشد.
1